De Duitse bunkerlinie - De Hollandstelling - Wereldoorlog I.

• Korte beschrijving van het ontstaan van de bunkerlinie.

• Vanaf het begin van de Duitse bezetting van het grootste gedeelte van Belgie, oktober 1914, werd reeds van Duitse hogerhand beslist de vesting Antwerpen opnieuw militair in te richten. Van de 33 originele forten en schansen van de Antwerpse buitenring, waren er 13 onbeschadigd in Duitse handen gevallen. De andere forten werden op korte tijd door Duitse firma's en arbeiders hersteld.
• Het geheel werd echter niet meer hersteld als een kring rondom Antwerpen. Men ging enkel de forten herstellen die functioneel waren in de op dat moment voorziene mogelijks bedrijgde kanten voor de Duitse bezetter. Deze zones werden ook versterkt met extra te bouwen bunkers tussen de reeds bestaande forten en schansen.
• Er werden rondom Antwerpen 3 zones versterkt:
  • Aan de noordelijke kant was dit de zone tussen de Schelde en het kanaal naar Turnhout. (Stelling Antwerpen-Turnhout)
  • Meer zuidelijk had men de zone tussen de forten van Breendonk en Bornem.
  • Westelijk de zone tussen het fort van Steendorp en het overstromingsgebied ten noorden van Vrasene
• De bunkers in deze drie zones waren van het monoliettype (in één stuk gegoten betonnen bunkers.)

(Schets van de Duitse schuilplaatsen rond Antwerpen in 1917 - De Duitse bunkerlinie van Steendorp Vrasene 1917 - Raymond Van Meirvenne)

• Vanaf de lente van 1916 ontstond van Duitse zijde de vrees dat er wel eens een geallieerde landing zou kunnen plaatsvinden vanuit het neutrale (en niet aan de oorlog deelnemende) Nederland. Hierdoor zouden mogelijks de Duitse luchtmachtbasissen en vooral het Duitse Westfront langs de achterkant aangevallen kunnen worden.
• Vanaf de herfst van hetzelfde jaar werd daarom gestart met de bouw van een versterkte linie gericht op Nederland. Deze versterkte linie liep van het Zwin tot de overstromingsgebieden te Vrasene aan de Schelde over een afstand van ongeveer 75 kilometer. Deze specifieke verdedigingslinie werd de Hollandstelling genaamd.
• In het totaal richt de Duitse bezetter over al deze zones in totaal meer dan 850 bunkers op. Hiervan stonden er 216 in de linies om en rond de Antwerpse forten.
• De gevreesde geallieerde invasie vanuit het neutrale Nederland is er nooit gekomen.

• Typische kenmerken van de monolietbunkers. (in de buurt van de Antwerpse forten - eigenlijk geen deel uitmakend van de Hollandstellung)
• Bij deze bunkers werd er eerst een wapeningskooi geplooid en samengebonden rond hetwelke een volledige bekisting werd gebouwd. Daarna werd de structuur als één geheel volgestort met beton.
• De muurdiktes bij de monoliete bunkers waren ongeveer 1 meter aan de blootgestelde zijdes. Aan de andere zijdes was de dikte beperkt tot 50 cm. De dakbedekking was tussen de 60 en de 80 cm. De vloerdikte bedroeg dan weer 50 cm.
• Het plafond werd meestal gevormd uit spoorwegrails met daartussen ijzeren golfplaten om te vermijden dat bij granaatinslagen beton naar beneden zou vallen. Deze techniek is duidelijk later ook overgenomen voor de bouw van de bunkers aan Bruggenhoofd Gent.
• Aan de buitenkant hadden de bunkers ijzeren deuren van 70cm breed, die via een soort van sas leiden tot de eigenlijke bunkerruimte. Deze was nog eens gescheiden van de het sas door een tweede metalen deur.
• De binnenhoogte in de bunkers was tussen 1.40 en 1.90 meter.
• De meeste bunkertjes waren qua afmetingen vrij beperkt. De standaardafmeting van een bunkertje moet ongeveer 5 op 6 meter bedragen hebben. Dit resulteerde in een binnenruimte van ongeveer 3 meter op 3 meter.
• Verschillende types standaardbunkers terug te vinden in de buurt van de Antwerpse forten.
• Bij de bunkers gebouwd in de buurt van de Antwerpse forten vindt men een aantal bunkertypes die vrij veelvuldig opnieuw terugkomen over dat stuk van linie. Men vindt er enerzijds beperkt een aantal kanonbunkers, meestal gericht op directe toegangswegen. Dit had te maken met de opkomst van de eerste tanks in Wereldoorlog I.
• Een tweede vrij veel voorkomend type van bunkertje waren de zware en lichtere mitrailleurbunkers. De standaardmitrailleur was ook alhier de Maximmitrailleur.
• Naast gevechtsbunkers vindt men op deze linie ook zeer specifieke bunkertjes, namelijk infanterie- en artilleriewaarnemingsbunkers om de schutters van de respectievelijke bunkers inlichtingen te kunnen verschaffen over te beschieten doelen in de directe omgeving. Deze bunkertjes waren binnenin voorzien van een trapje waardoor men door het plafond in een soort van beschutte plaats op het dak, de omgeving kon afspieden. Dit zijn eigenlijk de voorgangers van de bunkers op bruggenhoofd Gent met een koepel.
• Daarnaast vindt men ook nog een hele boel troepenbunkertjes die enkel als functie hadden, de bescherming van de troepen bij eventuele artillerieaanvallen.
• Ook waren er specifieke bunkers die dienst deden als magazijn van vooral munitie.
• Een laaste type bunkertje, meer achteraan de linie gelegen, waren de kleine telefoniebunkertjes.

Typische kenmerken van de Formsteinebunkers (bunkers van de eigenlijke Hollandstellung).

De bouw van één van de bunkertjes van de Hollandstellung door Duitse Pionier soldaten tijdens Wereldoorlog I (Foto: collectie G. Antheunis)

Formsteine waren holle betonblokken die gebruikt werden als verloren bekisting. De stenen werden meestal onderling met ijzerstaven met elkaar verbonden. Voor de rest bestond de wapening van het beton hoofdzakelijk uit betonijzer, profielijzer en spoorwegrails. Na de buiten- en binnenmuren te hebben uitgezet met dit type stenen werden de muren en wapening volgestort met beton.

• De muurdiktes waren allen ongeveer 1.10 meter. De dakbedekking bedroeg eveneens tussen de 60 en de 80 cm. De vloerdikte was ongeveer 50 cm.
• Het plafond was meestal uitgevoerd in ijzeren profielen of spoorwegrails waartussen men houten planken ging steken. Deze houten planken dienden bij de bouw als verloren bekisting. Na de bouw verhinderden zij dat door projectielinslagen betonpuin zou naar beneden kunnen vallen op de inzittende manschappen.
• De toegang(en) waren standaard 70 cm breed en uitgevoerd met stalen deuren.
• De standaardbunkers hadden meestal een rechthoekig uitzicht en maten zo een 7 meter op 8 meter. De binnenruimte moet dan ook ongeveer 5 op 6 meter bedragen. Deze ruimte was dan meestal nog eens verdeeld in een aantal aparte kamers.
• De bunkertjes werden vaak voorzien van scherfmuren ter bescherming van de schietgaten of de toegangsdeur(en).
• Verschillende types standaardbunkers terug te vinden op de Hollandstelling.
• Hier vindt men geen bunkertjes meer terug voor kanonnen, enkel nog voor mitrailleurs en merkwaardig genoeg vindt men hier en daar zelfs bunkers met schietgaten voor fuseliers. Vaak hadden ze nog speciale uitijkpunten waar men met een trap naartoe kon. Deze posten deden enerzijds dienst als uitkijkpost maar waren vaak ook voorzien voor de opstelling van een extra mitrailleur.
• Ook was er bij sommige mitrailleurbunkers een schijnwerpergat voorzien zoals bij Bruggenhoofd Gent bij de bunkers voor directe doorbraak.
• Op deze linie vindt men ook heel wat manschapsbunkers, enkel functioneel voor de bescherming en berging van manschappen.
• Algemeen lot van de bunkertjes (geldig voor beide types van bunkers).
• Waar de bunkertjes in woonkernen terechtkwamen, moesten ze de laatste jaren steeds meer ruimte maken voor nieuwe bouwgronden. Op kouters werden ze net zoals bij Bruggenhoofd Gent in de jaren 70 al eens ondergraven en zo uit het zicht gewerkt. Op weilanden zijn ze het meest blijven staan.
• In de tweede helft van de 20e eeuw kreeg deze bunkerlinie het zwaar te verduren. De bunkertjes moesten één voor één plaats ruimen voor de nieuwe tijden. Vooral in de buurt van de Gentse kanaalzone en in de gebieden die moesten plaats ruimen voor de uitbreiding hiervan, verdwenen de bunkertjes werkelijk als sneeuw voor de zon. Zo zijn er nog nauwelijks exemplaren te vinden van de eigenlijke Hollandstellung in de huidige Gentse kanaalzone waar ze ooit zo talrijk opgesteld stonden. De laatste 4 exemplaren op Evergem verdwenen mee met het eveneens verdwenen dorpje het Zandeken.

Een standaard-mitrailleurbunker in de buurt van Ertvelde.

Het is één van de bunkertjes zoals men er meerdere kan terugvinden in de velden in de buurt van Ertvelde.

Zicht zoals men het bunkertje kan zien liggen in het veld vanaf de weg.	Achterkant van het bunkertje met eerste van de twee toegangen die dit bunkertje heeft.

Op de grond ziet men nog de restanten van de afgebroken scherfmuur aan de ingang van de bunker. Ze is verwijderd om de bunker toegankelijk te maken als stal voor het vee op de weide.	Zijkant van de bunker waarbij men duidelijk de structuur van de Formsteine kan zien.

Vooraanzicht van het bunkertje. Links een schietgat voor een gewoon geweer. Daarnaast twee schietgaten voor mitrailleur.	Rechts ziet men een eveneens gedeeltelijk verdwenen beschutting naast de bunker die tevens ook bescherming bood aan een tweede toegang van de bunker.

Toegangsdeur achteraan de bunker.	Binnenzicht van de bunker. Normaal kan men van aan de ingang de schietgaten niet zien. Hier zijn echter opnieuw tussenmuurtjes verdwenen om de bunker beter te kunnen gebruiken als stal.

Bergruimte voor munitie achteraan in de gang achter de mitrailleurkamer	Restanten verdwenen tussenmuur tussen gang en mitrailleurkamer.

Zicht zoals de schutter moet hebben gehad vanuit de bunker doorheen het schietgat voor mitrailleur.	Tweede mitrailleurschietgat. Let ook op de omgeplooide haken in de muur.

Detail schietgat voor mitrailleur met stallagmiet.	Een schietgat voor een fuselier of is dit gewoon een kijkgat?

Zicht zoals men het bunkertje kan zien liggen in het veld vanaf de weg.	Zicht op de drie schietgaten.

Detail van schietgat voor fuselier of eventueel kijkgat voor de twee mitrailleurs.	Detail van schietgat voor mitrailleur. In dit geval versmalt het schietgat enkel zonder dat het inwendig trapsgewijs is uitgewerkt.

De afgebroken bunker HSGK10 op het ondertussen eveneens verdwenen Zandeken (Evergem)

Dit was lange tijd één van de fraaiste bunkers op de linie tot hij net als vele andere exemplaren in de Gentse kanaalzone moest wijken voor de havenuitbreiding. De bunker had een rechthoekige vorm en mat 11.60 meter op 8.50 meter. De bunker had twee schietgaten voor mitrailleur en een opening voor een schijnwerper. De frontmuren waren 1.60 meter dik. Achteraan de bunker was een gang. Deze kwam uit in de centrale ruimte die maar 4 meter op 2 meter bedroeg. In de muren zaten ook nog nissen voor het opbergen van munitie. De bunker werd afgebroken in 2004.

Fraaie foto van de ondertussen afgebroken bunker HSGK10 op grondgebied van Kluizen (foto: Collectie G. Antheunis - Buskruit en Sauerkraut)

Externe foto van dit bunkertje (Foto: Replica)	Binnenzicht van de gang (Foto: Replica)

Hieronder een korte fotoreportage van de afbraak in 2004 van dit bunkertje door de sloopfirma Aclagro uit Wondelgem.

De restanten van de bunker die als enige getuige achterbleven van alweer een verdwenen bunkertje. (Foto: Replica)

De ondertussen eveneens afgebroken bunker HSEK8 langs de toenmalige Hoogstraat op het Zandeken. (Evergem)

Het betrof hier een manschapsbunker. Er waren geen schietgaten, enkel twee toegangsdeuren aan dezelfde kant van de bunker.

Luchtfoto van de toenmalige lokatie van het verdwenen bunkertje HSEK8 op het grondgebied van het ondertussen eveneens volledig verdwenen dorp het Zandeken te Evergem.

Zicht op de bunker die achteraan de bouw van deze boerderij was ingewerkt. De foto's zijn getrokken enkele dagen voordat de laatste gebouwen, inclusief de bunker zijn afgebroken.	Vooraanzicht van het bunkertje met de twee toegangsdeuren. Men ziet heel duidelijk het steenmotief.

Merkwaardig is dat het bunkertje vooraan overal uitstekende wachtijzers had, alsof ze nog bedoeld waren om verankerd te worden in een nooit bijgebouwde structuur.	Het bunkertje zat helemaal verborgen in de achterbouw van een boerderij.

De achterkant van de bunker was eveneens aangebouwd met een garage. De bunker moet praktisch onzichtbaar geweest zijn ten tijde dat de boerderij nog bewoond was.	Detail van de linker toegangsdeur.

Binnenkant toegangssas	Tussen de beide toegangsdeuren waren deze twee opslagplaatsen, vermoedelijk voor munitie.

Linker kant van de schuilkamer.	Zeer merkwaardig zijn deze uitsparingen in de muren waarvan mij de eigenlijke functie nog ontbreekt.

Rechter kant van de schuilkamer.	Detail van het plafond waar in dit geval geen houten plankjes van de verloren bekisting meer te zien zijn. Het was bloot beton.

Zicht op rechter toegangsdeur, gekeken vanuit de bunker.	Detail van zeer kleine ruimte rechts achter tweede toegangsdeur, mogelijks functioneel als toilet.

Bronnen gebruikt voor deze webpagina:

• De Duitse bunkerlinie van Steendorp Vrasene 1917 - Raymond Van Meirvenne.
• Buskruit en Sauerkraut - een uitgave van het Gentse stadsarchief.