De Duitse bunkerlinie - De Hollandstelling - Wereldoorlog I.

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

De Hollandstellung

De Hollandstellung iets meer gedetailleerd geschetst.

De zone Knokke (het Zwin) tot Middelburg (noordkant Leopoldkanaal) iets meer in detail bekeken.

Men herkent over de ganse linie van Knokke tot Vrasene duidelijk 2 sterk verschillende types van structuren. In de zone van het Zwin te Knokke tot de noordkant van het Leopoldkanaal te Middelburg en Maldegem werden de bunkers gebouwd door het Marinekorps Flandern. Het Marinekorps trok zijn bunkers op in gewapend beton dat werd uitgekofferd in een houten bekisting. Er werd gebruik gemaakt van een aantal bunkermodellen die in het algemeen meermaals werden opgetrokken binnen deze zone met meestal zeer weinig onderlinge verschillen.

Vanaf de zuidelijk oever van het Schipdonkkanaal te Middelburg - Maldegem tot in Vrasene vindt men bunkers deel uitmakend van dezelfde bunkerlinie maar gebouwd door de Duitse landmacht, Etappen Inspection 4 of ook Gruppe Gent genoemd. De bunkers in deze zone zijn opgetrokken in een soort van prefabbetonblokken, ook Eisenbetonsteinen genaamd. Ook hier vindt men een aantal types van bunkers die courant telkens op soms wat kleine verschillen na, vrij identiek zijn.

Links: Manschappenbunker gebouwd door de Marine te Knokke achter een hoeve bij Fort Hazegras. Dit is een bunker als een monoliet blok gegoten in gewapend beton. Rechts: Een bunkertje met op het dak een schietopstelling gebouwd door de Landmacht te Ertvelde, juist achter het kerkhof.

Interessant aan deze linie is dat het een van de eerste effectief grote gebouwde bunkerlijnen betreft, in dit geval opgetrokken door het Duitse leger tijdens de WO I - bezetting. Men vindt er dan ook zaken terug die later vlot werden overgenomen in andere bunkerlinies (niet alleen Duitse). Ook vindt men er van Duitse zijde bunkertypes terug die later allicht de basis vormden voor onder andere de in WO II gebouwde Atlantic Wall bunkers.

De linie tussen Knokke en de noordkant van het Leopoldkanaal kan praktisch toch ook wel opgedeeld worden in een stuk voorlijn en een stuk achterlijn. Globaal zijn de teruggevonden structuren in het algemeen wel terug te brengen tot 9 aparte steunpunten. Af en toe is het op de duur wel niet altijd even duidelijk tot welk steunpunt bepaalde bunkers op randzones dienen geteld te worden. Ook omdat er soms tussen verschillende steunpunten nog tussenbunkers gebouwd werden die op die manier niet echt tot het ene en ook niet echt tot het andere steunpunt behoorden. De hoofdverdedigingslijn volgt praktisch de Belgisch - Nederlandse grens. Daarnaast liep er meer achteruitgelegen nog een beperkte tweede lijn met commando-, telefonie- en seinbunkers. Ook moet het tegen de Nederlandse grens aansluitende gedeelte op sommige zones bijna samengelopen hebben met de fameuze dodendraad. Deze draadversperring wordt uitgebreider besproken op deze link op de website.

De dodendraad was in principe een obstakel dat werd opgetrokken langs de Belgisch Nederlandse grens om te verhinderen dat smokkelwaar en/of personen er zouden in slagen via het Neutrale Nederland opnieuw het geallieerde front te bereiken. In hoofdzaak was het dus een civiele hindernis.

De Hollandstellung was een zuiver militair obstakel om zoals eerder gemeld te verhinderen dat er een tweede front zou geopend worden op de Duitse bezetter in Vlaanderen via het Neutrale Nederland.

Volgens wat wordt teruggevonden, lag de Hollandstellung iets verder achteruit op de dodendraad. Eigenlijk kon de bunkerlijn in veel gevallen allicht de dodendraad onder schot houden. Allicht was de bunkerlijn toen er geen directe bedreiging was, zeker niet altijd bezet met een degelijke legermacht, misschien beperkt wat bewaking per regio. Misschien liep deze bewaking wel deels samen met deze die al gebeurde aan de dodendraad. Ook dat is een mysterie.

Toch is het 100% zeker dat beiden op sommige plaatsen bijna moeten samengelopen hebben om de simpele reden dat de ruimte tussen Hollandstellung en de Nederlandse grens er soms nog amper was. Als tussen die zone ook nog eens die dodendraad diende te lopen, moeten ze of elkaar gekruist hebben, of letterlijk samengelopen hebben. Misschien maakten sommige kleine structuren eigenlijk meer deel uit van de bewaking van de dodendraad dan dat ze deel uitmaakten van de Hollandstellung? Een specifiek voorbeeld hiervan zijn zeker de bunkertjes langs de weg Zeedijk te Lapscheure. Dit staat ook bekend als de Spermaliepolder. De Hollandstellung loopt hier amper 50 meter van de Nederlandse grens verwijderd. De bunker aan de Blauwe sluis langs dezelfde wegel ligt zo goed als op de Belgisch - Nederlandse grens. Er wordt in bepaalde teksten, onder andere die van de dienst erfgoed bv gesproken over vooruitgeschoven mitrailleurposten noordelijk van Maldegem Strobrugge, ter hoogte van de Waaktdijk. Zouden dit niet eerder mitrailleurposten nabij de dodendraad geweest zijn?

De 9 grote steunpunten tussen Knokke en de noordzijde van het Leopoldkanaal te Middelburg

In de zone uitgewerkt door de Duitse Marine valt het op dat de bunkers letterlijk te vinden zijn in sterk bebunkerde zones, eigenlijk vrij goed vergelijkbaar met Bruggenhoofd Gent waar men ook Weerstandsnesten en Steunpunten ging bouwen die op zich een eenvoudigere en goedkopere versie waren van de voorheen overal gebouwde forten. Men vond ook de bouw van forten aan Duitse kant toen al beperkt achterhaald omdat deze toch wel vlot aanvalbaar waren met zware artillerie. Ook kon men ze in veel gevallen gewoon links laten liggen en via veilige routes de forten gewoon negeren. De kleinere bunkers waren op dat gebied moeilijker exact te treffen. De steunpunten werden benoemd met namen die niet direct teruglinkten naar de effectieve bouwplaats om de vijand het niet te eenvoudig te maken via eventueel uit de handen geraakte documenten deze te kunnen linken naar bestaande stellingen.

De loop van de voorlijn

De eerste bunkers zijn zoals al gemeld te vinden in het huidige domein van het Zwin, nabij de grote vogelkijkhut. (Stützpunkt Bayern Schanze)
Links: voorlopig het dichtst tegen de kust teruggevonden bunkertje op de rand van het domein het Zwin. Mogelijks zitten er hier nog meer. In elk geval stonden er nog bunkertjes korter tegen de zee en de duinen.
De Voorlijn in Knokke start voor zover ze nog terug te vinden is aan de rand van het huidige Zwin. Daarna vervolgt ze haar weg langs de kronkelende Hazegraspolderdijk.

Het eerste manschappenbunkertje van de Hollandstellung langs de Hazegraspolderdijk, komende van de Lippensdreef. Er ligt nog iets eerder een klein bunkertje maar dat is opnieuw geen deel uitmakend van de Hollandstellung maar een telefoniebunkertje van Duitse makelijk uit WO II.

(Stützpunkt Wilhelm). Langs deze Hazegraspolderdijk kunnen nog altijd 8 Manschappenbunkers en 5 munitienissen teruggevonden worden.

Origineel zouden er in de inventarisatie van 1935 ten noorden van de Hazegraspolderdijk in de nabijheid van de Internationale Dijk nog ook nog 3 manschappenbunkers gestaan hebben. Deze zijn in elk geval heden ten dage allen gesloopt of verdwenen onder recentere dijklichamen.

Langs deze Hazegraspolderdijk komt men in de wijk Retranchement bij wat men heden nog bestempeld als Fort Hazegras. De naam Fort Hazegras is echter niet historisch te plaatsen, wel de naam Fort Sint Theresia, een Spaans Fort uit de 17e eeuw dat in deze regio was opgetrokken. .

 

Rechts: Een cluster van bunkers en munitienissen zuidelijk van de Dijkgraafstraat te Knokke.

Ter hoogte van Fort Hazegras zouden deel uitmakend van de Hollandstellung ooit 20 structuren opgetrokken zijn (Stützpunkt Heinrich) . Heden kunnen er ter plaatse hiervan nog 13 structuren teruggevonden worden. Let op, er staan er daar veel meer maar dat zijn aanvullingen uit WO II.

  • 2 grote manschappenonderkomens centraal in de weide
  • 2 manschappenbunkers bij de hoeve aan de overzijde van de weg
  • 1 manschappenbunker zoals ook langs de Hazegraspolderdijk terug te vinden.
  • 1 observatiebunkertje op de uithoek van het terrein
  • 7 munitienissen
Links: een overzichtsfoto over Fort Hazegras met tegen de steenweg de oude WO I restanten deel uitmakend van de Hollandstellung. De foto werd genomen vanaf de hoek met de Burkeldijk.
De lijn gevormd door de Hollandstellung volgde dan de Burkeldijk richting Westkapelle. Eenmaal Vanaf daar ontstaat een vrij groot hiaat en volgde de linie origineel de oude nog bestaande verdedigingsgracht die deel uitmaakte van een oude Spaanse vesting, de Cantelmolinie. Achter deze oude Spaanse verdediging zouden origineel ook nog 3 bunkers moeten gestaan hebben die heden niet meer terug te vinden zijn.
Links: Zicht op restanten van de oude Cantelmolinie zoals terug te vinden op Google Earth. De Cantelmolinie is een oude Spaanse verdedigingslijn achter een waterloop die nog altijd vrij goed zichtbaar is tussen Fort Hazegras tot voorbij de Sluisstraat te Westkapelle. Je ziet heel duidelijk de verticale lijn op de foto met op gelijke afstanden steeds de uitstekende verdedigingspunten. Deze linie werd tussen Fort Hazegras en de eerste nog terug te vinden bunker aan de verbrandingsoven te Westkapelle ook door de Hollandstellung gevolgd.

Ter hoogte van de Sluisstraat stond ooit een volgend steunpunt van de Hollandstelling, namelijk Stützpunkt Haubtstrasse. Aan de noordzijde van de steenweg zouden ooit 9 bunkers hebben gestaan, aan de zuidzijde nog eens 10. Aan deze zuidzijde bevindt zich heden een verbrandingsoven en containerpark. De kans is heel klein dat er zich in de kale velden die er nu nog zijn en de terreinen van de verbrandingsoven nog vergeten bunkers te vinden zijn, al valt er natuurlijk niets uit te sluiten. Voorlopig is van dit steunpunt nog slechts 1 bunker terug te vinden.

Rechts: De sterk overgroeide bunker langs de Sluisstraat, op een terrein juist naast de verbrandingsoven en het containerpark. Voorlopig nog de enige restant van Stützpunkt Hauptstrasse.

Ook ter hoogte van waar de Cantelmolinie de Grevelingendijk in de nabijheid van de wijk Schapersbrug kruist, zouden origineel nog 3 manschappenbunkers moeten gestaan hebben waar voorlopig geen enkel spoor meer van te vinden is.

De linie blijft de oude Cantelmolinie volgen die je dan zelf best probeert te vervolgen via de Rodenossenstraat. In de nabijheid van de Rodenossenstraat is alvast een grotere commandobunker gesloopt nabij een hoeve die ook de naam Rodenossenhoeve droeg..

Via de Motsaertdijk wordt dan het oude fort Sint Donaas bereikt aan de Damse Vaart. Langs deze Motsaertdijk kunnen nog 2 manschappenbunkers teruggevonden worden van allicht de 3 die er ooit stonden.

Op die manier bereik je uiteindelijk het oude Spaanse Fort Sint Donaas. Dit lag ooit aan de noordkant van de Damse Vaart (waar deze een lichte knik maakt). Ook dit terrein werd door de Hollandstellung opnieuw in gebruik genomen (Stützpunkt Dora) . Hier zouden in totaal origineel 9 structuren gebouwd zijn. Voorlopig werden er hiervan maar 6 effectief nog teruggevonden:

  • 2 manschappenbunkers met daartussen 3 munitienissen
  • 1 mee achteruit gelegen manschappenbunker.
  • zeker 1 sterk verdachte locatie voor nog een ontbrekende bunker.

Wel zitten er aan de noordzijde voor de 2 manschappenbunkers waartussen de 3 munitienissen terug te vinden zijn allicht nog 2 losse veldopstellingen (gekende muurtje met 2 sokkels). Hiervan kon er al zeker nog eentje teruggevonden worden. Dit zou natuurlijk met inbegrip van de ene gekende sterk verdachte structuur de teller effectief hier op 9 kunnen brengen gezien het onduidelijk is of van Duitse kant die opstellingen als losse structuren werden geteld of niet.

Links: Manschappenbunker verborgen op het terrein aan de noordkant van de Damse Vaart te Lapscheure. Enkel dit stukje terrein is aan de overzijde van de vaart nog Lapscheure, al de rest is reeds Westkapelle.

Vanaf Fort Sint Donaas verlaat de Hollandstellung deze Cantelmolinie gezien deze verder liep naar het vestingsstadje Sluis op Nederlands grondgebied.

Aan de overzijde van de Damse vaart volgt de voorlijn de weg Zeedijk tot aan de Spermaliepolder.

De eerste structuur, een kleine mitrailleurpost, staat al vrij kort in de hoek waar de Zeedijk het dichtst komt bij de Damse vaart, in de nabijheid van een veer voor voetgangers en fietsers over de Damse Vaart.

In de directe buurt van de Blauwe Sluis staat nog een manschappenbunker, zo goed als op de Belgisch-Nederlandse grens.

Nog iets verder bij een knik in de weg (en de dijk) naar links, ligt juist voor de knik een zeer unieke maar zeer moeilijk terug te vinden bunkertje waar ooit een mitrailleur met hefkoepel ingezeten zou moeten hebben.

Daarna dien je dezelfde weg verder te volgen tot nabij Lapscheure waar zich een volgend steunpunt bevond nabij de Spermaliepolder (Stützpunkt Gustave) . Men vindt er achtereenvolgens een kazemat voor een dubbele mitrailleur van de Marine en een zeer klein structuurtje op de hoek van de weg. 2 manschappenbunkers bevinden zich korter bij de Nederlandse grens in een weiland. Een grote manschappenbunker zit nog verstopt op de rand van een boerderij en een verwilderd tereintje ter hoogte van Zeedijk nr4.

Rechts: Dubbele kleine mitrailleurbunker langs onverharde gedeelte van Zeedijk te Lapscheure.

Daarna ontstaat er opnieuw een vrij groot hiaat tot de linie ter hoogte van de Nonnendijk in Middelburg opnieuw opduikt. Hier vindt men heden jammer genoeg nog enkel een manschappenbunker terug achteraan een weiland bij een hoeve. Bij dezelfde hoeve stond tot 2010-2011 nog een grote manschappenbunker. In totaal moeten hier 4 bunkers gestaan hebben. Tijdens WO I was dit gekend als Stützpunkt Karl.

Links: Voorlopig rest hiervan allicht enkel nog deze ene manschappenbunker achteraan een hoeve.

De eerstvolgende bunkers zijn deze van het Stützpunkt Friedrich ter hoogte van de Damweg en Hoornstraat te Middelburg. Dit steunpunt liep door tot het centrum van Moerkerke. Hier stonden ooit 6 bunkers waarvan er uiteindelijk nog 5 bestaan en de 6e bunker eigenlijk nog niet zo lang geleden werd gesloopt. Langs de oostkant van de expressweg zijn er de manschappenbunker op de Damweg en de kleine mitrailleurbunker op de Hoornstraat. Aan de westkant van de expressweg in centrum Moerkerke stond langs de Tramweg juist voor de beek nog een manschappenbunker ingebouwd in een woning. Zowel woning als bunker werden gesloopt voor toekomstige aanpassingswerken van de eerder gemelde expressweg. In het centrum van Moerkerke vindt men dan nog een commandobunker op het uiteinde van de Houtincwerve. Op dezelfde weg zit nog een telefoniebunkertje ingebouwd in een woning en een bunker voor een signaallamp zit nog sterk overgroeid op de hoek van Hoornstraat en Sint Lievenspad.

Rechts: Een sterk tussen brandhout verborgen Observatie - Manschappenbunker op een paardenweide langs de Warande te Middelburg.

Een laatste steunpunt van de Marine wordt dan bereikt ter hoogte van de oostkant van de Leestjesbrug aan het Leopoldkanaal (Stützpunkt Maurits). Dit steunpunt zou hebben bestaan uit 3 bunkers. Je hebt enerzijds de combinatie van manschappenbunker en mitrailleurbunkertje langs de Langeweg. De 3e bunker zal gesloopt zijn en betrof allicht een grote manschappenbunker waarvan al eerder melding gemaakt. Alleen is zijn exacte locatie tot op heden onbekend.

Rechts: De fraaie combinatie van Manschappen-observatiebunker en kleine mitrailleurbunker langs de Leestjesstraat in een weiland kortbij de gelijknamige brug over het dubbelkanaal te Middelburg.

Op deze wijze bereiken we dus de noordkant van het Leopoldkanaal waar de structuren van de Marine verder terug te vinden waren in de richting van Strobrugge-Maldegem. De laatste bunker van de Marine is daar trouwens nog een 800 tal meter van verwijderd gebouwd aan de overzijde van de weg naar Eede. Vanaf Leestjesbrug vertrekkend toch nogal wat structuurtjes terug.

Ter hoogte van Polderken voor de kruising met Gravinne, ligt nog 1 manschappenbunkertje. Hier zouden in totaal 3 bunkers gestaan hebben waarvan er dus nog altijd 2 vermist zijn.

Links: Het eerste manschappenbunkertje nabij Leestjesbrug. Eigenlijk vrij schandalig dat het aan de binnenzijde zulks een sluikstort is.

Ter hoogte van de Dijkstraat nr 33 vindt men een groep van 3 werken vanwaar er 2 met elkaar verbonden zitten. Er zit een grote zware kazemat tegen het Leopoldkanaal die in de twee richtingen het kanaal onder vuur zou hebben kunnen nemen met 50 mm vestingsgeschut. Deze kazemat zit met een onder de weg lopende gang verbonden met een dubbele mitrailleurkazemat van de Marine. Vlakbij zit dan nog een manschappenbunker zo goed als volledig onder het maaiveld.

Rechts: De cluster langs het Leopoldkanaal met vooraan de met het maaiveld gelijk zittende afgesloten manschappenbunker. Op de achtergrond rechts de zware kazemat met 2 schietgaten gericht op het kanaal.

Ter hoogte van de kruising van de Dijkstraat met de Waaktdijk vindt je opnieuw een knooppunt van bunkers. Hier bevond zich langs het kanaal nog een zware en ondertussen gesloopte kazemat voor 50 mm vestingsgeschut. De bijhorende manschappenbunker werd ooit gedynamiteerd maar zit nog altijd volledig naast de weg in de grond. Je ziet nog atlijd duidelijk de bovenplaat en ook nog een bij deze bunker aanwezige kleine enkelvoudige mitrailleurbunker van de marine. Er is daar ook trouwens nog een open opstelling op een paal te vinden voor mitrailleur. Aan de andere zijde van de Waaktdijk vind je trouwens ook nog de restanten terug van een ooit daar gesloopte bunker. Welk type is onduidelijk.

Links: Nog een manschappenbunker zo goed als integraal onder het maaiveld. Deze bunker is ooit gedynamiteerd. Links verborgen in het groen nog een mitrailleurbunkertje van de marine alsook nog een paal voor het opstellen van een bijkomende open mitrailleuropstelling.

Vanaf hier vindt men langs de noordkant, direct tegen het kanaal geen structuren meer terug tot een laatste zware kazemat voor 2x 50 mm vestingsgeschut langs het Leopoldkanaal. Dit is de enige bunker tot nu toe nog terug te vinden aan de overzijde van de steenweg naar Eede langs het kanaal. Dit is ook meteen tot op heden gekend de verst op de linie zich bevindende bunker op de Hollandstellung, gebouwd door de Duitse Marine.

De laatse bunker gebouwd door de Duitse Marine langs het Leopoldkanaal langs de Rolkalseide. Deze bunker heeft zowel aan binnen- als buitenzijde zware schade. Deze komt zeker niet van WOII perikelen bij de bevrijding maar wel uit het feit dat de bunker nog jaren is gebruikt door DOVO voor het onschadelijk maken in deze bunker van op scherp staande explosieven gevonden in de regio en te gevaarlijk om ver te verplaatsen.

De loop van de achterlijn.

De eigenlijke gemelde achterlijn is eigenlijk amper een lijn te noemen. Ze wordt gevormd door een aantal kleinere bunkerconcentraties.

Te Knokke begint dit met de commandobunker met geïntegreerde telefooncentrale in de Hazegrasstraat 85. Dit is voorlopig de enige daar officieel gekende bunker alhoewel er zeker nog ergens een tweede onbekend geval zou kunnen in de directe omgeving bevinden. Het is totaal onduidelijk of deze nog bestaat of niet. De kans is heel groot dat hij mogelijks nog ingewerkt in een bestaand gebouw verborgen zit.

Daarna zit men al meteen met een heel groot hiaat in Lapscheure ter hoogte van de Preekboomstraat waar nog 3 bunkers zeer kort bij elkaar opgesteld staan. Ze vormen samen een commandocentrum op de Hollandstellung. Er is centraal een grotere commandobunker en bijhorend een bunker voor het plaatsen van signaallampen en een kleine bunker voor het plaatsen van een telefooncentrale. Deze bunkers liggen letterlijk op de grens van Lapscheure met Moerkerke. De situatie is zodanig dat de telefoniebunker op Moerkerke ligt, de beide anderen op Lapscheure.

Hollandstellung Commandobunker Preekboomstraat

De commandobunker in de Preekboomstraat. Rechts zie je nog net de telefoniebunker die ook deel uitmaakt van deze cluster van 3 vrij intacte bunkers. Vooraan een kruisje voor een jonge landbouwer die hier zeer onverwachts bij veldwerk kwam te overlijden. Heeft niets met de oorlog te zien.

Ook in de bunkercluster van Stützpunkt Friedrich zit nog een groot gedeelte achterlijn verborgen. Op deze zone is de afstand tussen voorlijn en achterlijn ook zeker niet meer zo ruim als op Lapscheure zodat het Stützpunkt allicht zowel voor- als achterlijn omvat te Moerkerke..

Op het door de steenweg naar Eede en het Leopold- en Schipdonkkanaal afgesneden driehoekige terrein, lokaal ook gekend als Strobrugge, bouwde de Duitse marine ook nog eens 2 grote manschappenbunkers die beiden nog bestaan. Beiden zijn echter tegenwoordig niet meer zo eenvoudig terug te vinden. De ene werd ondertussen overbouwd en de andere zit in een achtertuin van een woning. Op dit gedeelte van Strobrugge zitten heel wat in Wereldoorlog II door de Duitsers gebouwde Zweitestellung. Dit heeft niets met de Hollandstellung te maken. Hiervan zitten ook nog enkele structuren aan de overzijde van de grote steenweg.

De vooruitgeschoven stelling aan de Noordkant van het Leopoldkanaal te Maldegem.

Zoals al eerder gemeld, heeft ter hoogte van het Leopoldkanaal de Duitse bezetter een vrij zware stelling uitgebouwd aan de noordkant van het dubbelkanaal. Er werd zelfs specifiek nog eens een apart Bruggenhoofd tot aan de Nederlandse grens te Eede uitgewerkt. Zo volgde deze vooruitgeschoven stelling de onverharde weg Waaktdijk om dan iets verderop af te buigen naar de Fortuinstraat toe. Hier zijn nog altijd de restanten terug te vinden van een buitenopstelling voor mitrailleur die deel uitmaakten van een verdwenen manschappenbunker. Deze zou al zijn gesloopt voor WO II. Ook tegen de steenweg naar Eede stond een gelijkaardige (verdwenen) manschappenbunker. Aan de overzijde van de steenweg liep deze vooruitgeschoven stelling naar Nederland toe terug via een onverharde weg die uitkomt enkele tientallen meters voor een derde nog bestaande zware kazemat voor 50 mm vestingsgeschut. Mogelijks zit op deze wegel nog ergens onder het maaiveld een nog altijd vermiste manschappenbunker bij deze 3e grote kazemat verborgen.

Wie bouwde de bunkers langs de zuidkant van het Schipdonkkanaal.

Het blijft een discussiepunt wie uiteindelijk de bunkers zuidelijk van het Schipdonkkanaal bouwde. Deze bunkers zijn opgetrokken in de fameuze snelbouwstenen met alle kenmerken van de bunkers gebouwd door de Duitse landmacht. Nochtans staat voor één van de bunkers een zeer fraaie betonnen sokkel met daarop de datering December 1917 en het symbool van de Duitse Marine. Of deze sokkel het bewijs is dat de bijhorende bunkers werden gebouwd door de Marine is natuurlijk ook nog altijd een open vraag. Misschien zijn ze gewoon achteraf tijdelijk bezet geweest door de Duitse Marine gezien posities af en toe wel in deze regio bleken te wisselen van bezettende Duitse eenheid. In elk geval kloppen de bunkers in de specifieke stenen van de landmacht opgetrokken qua bouwstijl ook volledig met de rest van de door de landmacht opgetrokken bunkers. Persoonlijk blijf ik dan ook wat overtuigt dat ze wel degelijk door de Landmacht werden opgetrokken.

Toch blijven er aan de zuidkant van het Leopoldkanaal nog 2 structuren zitten die toch meer de indruk geven deel uit te maken van de bunkers gemaakt door de Marine dan deze gebouwd door de landmacht. Het ene is een zeer merkwaardig als munitienis omschreven structuur vrij kort tegen Leestjesbrug. Dit is zeer identiek met wat op Lapscheure nabij Zeedijk terug te vinden is. Het tweedebetreffen de restanten van blijkbaar een toegangssas of hoe van een bunker die werd gesloopt. Deze restanten wijzen blijkbaar ook op een bunker volledig opgetrokken in gewapend beton en niet in prefab-betonstenen.

De twee eerder gemelde structuren die eerder bij de Marine zouden verwacht worrden en niet bij de landmacht maar wel terug te vinden aan de zuidkant van het Schipdonkkanaal.

Op die manier is alles wat de Duitse marine bouwde binnen de Hollandstellung overlopen en gaat het verhaal verder met bunkers gebouwd door de Duitse landmacht vanaf de zuidkant van het Schipdonkkanaal.

De meest courante types van bunkers op dit gedeelte van de Hollandstellung

Manschappenbunkers (Marine)

Er zijn op het Marinegedeelte toch nog wel een paar types van deze manschappenbunkers opgetrokken. Toch komen de meeste types soms in beperkt afwijkende vormen wel meermaals voor.

 

De twee schetsen tonen dit zeer courante type van manschappenverblijf (Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers"). Links is het type van manschappenverblijf zoals terug te vinden nabij de Hazegraspolderdijk. De eerste 2 foto's tonen dergelijke bunkers. Midden links: deze bunker is te vinden juist rechts naast de Dijkgrachtstraat. In dezelfde slag meer verderop vind je de tweede bunker. Deze is iets afwijkend doordat er naar de bevriende zijde 3 smalle observatiegaten, mogelijks bruikbaar als schietgaten voor een geweer, zijn aangebracht. Voor de rest zijn ze praktisch identiek.

Het tweede plannetje (rechts boven) toont een zo goed als identieke structuur die ook wel meermaals is opgetrokken. Hierbij heeft men voor de beide ingangen in de hoofdruimte een zware betonnen wand opgetrokken om rechtstreekse treffers te verhinderen. Toch is deze gang bovenaan open zodat treffers van mortieren hier eventueel wel zouden kunnen de structuur treffen. Dit type van bunker is niet meer gebouwd op de stelling in latere bouwfazes. Je vind ze dan ook enkel terug tussen Knokke en Lapscheure aan de Damse Vaart, het eerste gebouwde gedeelte van de linie dus.

Ook deze twee schetsen tonen nog types van manschappenbunkers uit het Marine-gedeelte. Links is een zeer courant type dat op heel wat verschillende wijzes voorkomt, maar toch altijd zo goed als op hetzelfde basisplan is gestoeid. Rechts ziet u een iets zeldzamer type dat voorkomt op Fort Sint Donaas. (Schetsen: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers").

De grote foto is wat in het algemeen wordt beschreven als een observatie-manschappenbunker zoals gebouwd door de Duitse Marine. Dit is het exemplaar nog terug te vinden ter hoogte van de Nonnendijk te Middelburg. Hun opbouw is altijd vrij identiek. 1 Centrale kamer met aan de zijde waar de vijand niet verwacht wordt een raam origineel afgesloten met een luikje. 2 toegangssassen die de bunkerkamer betreden met een chicane. Deze bunkers hebben in de hoek van de chicane soms nog een observatiegat (weinig waarschijnlijk dat dit gebruikt werd als effectief schietgat voor mitrailleur maar het valt niet uit te sluiten). In elk geval moeten dit het type van bunkers zijn die binnen de bouwgeschiedenis ook zijn geteld als flankerende mitrailleurbunkers. Mogelijks is de mitrailleurstelling waarover sprake dan wel degelijk het muurtje met de 2 sokkels die men in het algemeen zeker aan 1 zijde en bij sommige van deze bunkers aan de 2 zijdes terugvindt. Allicht was de mitrailleuropstelling wel degelijk buiten de eigenlijke bunker te zoeken in dit geval.

De foto links daaronder toont een volledig identiek concept aan het Leopoldkanaal te Middelburg. Die bunker steekt volledig onder het maaiveld maar is inwendig volledig identiek. De foto rechtsonder is de speciale bunker zoals terug te vinden op Fort Sint Donaas.

Op de foto hierboven zie je de Manschappen-Observatiebunker te Lapscheure (Spermaliepolder). Je ziet er heel duidelijk de bijkomende mitrailleuropstelling, buiten de bunker. Hoe de opstelling specifiek diende te gebeuren is ook mij nog altijd niet 100% duidelijk. Alle info hierover blijft dan ook meer dan welkom.

Grote manschappenbunkers (Marine)

Daarnaast vindt men op deze zone ook in totaal 8 grote manschappenbunkers terug. Deze grote bunkers worden voorzien voor telkens ongeveer 100 man te kunnen vestigen.

Bovenaan 3 plannetjes van de 3 types grote manschappenbunkers die terugvindbaar zijn op de Hollandstellung tussen Knokke en Maldegem-Strobrugge. Plan links boven: Bunkers type Vrede zoals terugvindbaar op Fort Hazegras. Allicht het oudste type met de toegangen op 2 verschillende kanten. Schets rechtsboven: Het type met de toegangen iets of wat uitstekend waardoor geen globaal rechthoekig uitzicht wordt verkregen. Dit zijn de types gebouwd op Maldegem-Strobrugge. Schets rechtsonder: volledig rechthoekig uitgewerkt zoals nog terug te vinden op Lapscheure op de Zeedijk 4. (Schetsen: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers").

Foto links midden: Een van de 2 bunkers type Vrede terug te vinden op Fort Hazegras. Met mijn domme kop heb ik gans dat terrein t in detail gefotografeerd maar wel die extra ruimte vooraan deze bunker vergeten. Het is nog altijd in alle huidige bronnen twijfelachtig of dit origineel is of bijgebouwd tijdens de WO II bezetting. Zeker nog na te gaan in de toekomst. Foto rechts midden: is de bijna aan de buitenzijde niet fotografeerbare bunker op Lapscheure, Zeedijk 4.

Foto links onder: De grote manschappenbunker op Strobrugge die in 2015 werd overbouwd. Hier zie je hem nog liggen op het braakligende terrein. Heden kun je hem vanaf de straat niet meer zien omdat hij overbouwd zit met 2 rijhuizen. Wel positief is dat hij in elk geval niet verdween maar nog bestaat onder de nieuwbouwwoningen. Foto rechts onder: een blik aan de binnenzijde van de bunker op Zeedijk nr 4 te Lapscheure. Let op deze bunker staat aan de binnenzijde meer dan een meter onder water. Merk wel op dat dit wel serieus grote bunkers zijn.

Grote geschutskazematten langs Leopoldkanaal (Marine)

Zeker opvallend in het landschap zijn de 2 van origineel 3 nog bestaande grote kazematten op de noordelijke oever van het Leopoldkanaal.

De 3 bunkers hadden opnieuw een identiek grondplan. De ruimtes op de hoeken met het schietgat waren voorzien op de opstelling van allicht een zware mitrailleur of een stuk geschut. Er is sprake van een 5 cm kanon op een plaataffuit. Deze zouden dan gerecupereerd zijn uit een veroverde Antwerpse Forten. De 2 centrale kamers waren dan om manschappen in te schuilen. Opvallend is dus wel de gigantische gangenstructuur die men in deze bunkers verwerkte. (Schets: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers").

Foto rechtsboven: De zware bunker langs het Leopoldkanaal tussen Strobrugge en Leestjesbrug heeft nog een bijkomend met deze bunker verbonden complex van een dubbele mitrailleur aan de overzijde van de dijk. Heden is dit de enige toegang tot de bunker. Bovenaan links: Dit is de zware bunker langs de Rolkalseide. Deze is trouwens aan de binnenzijde zeer zwaar beschadigd. Je vindt echter courant de uitleg dat dit komt door het oorlogsgeweld van de bevrijding in WO II. Dit klopt echter niet, zoals al eerder gemeld. De bunker oogt hierdoor wel vrij beangstigend aan de binnenzijde. Het ganse plafond lijkt te hangen op de blootliggende roestige wapening... De foto rechtsonder is de tweede bunker op randje Middelburg - Maldegem gefotografeerd vanaf de manschappenbunker die er bij hoort aan de overzijde van de weg.

Kleine mitrailleurbunkers Marine

Van de veel kleinere mitrailleurbunkertjes aan de marinekant, bestonden 2 varianten. Je had de dubbele versie en de enkelvoudige. Het uitzicht van buitenaf van deze structuurtjes kon toch ook wel verschillen. (Schetsen: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers"). Rechts boven: een kleine mitrailleurbunker zoals te vinden op Middelburg in de Hoornstraat. De foto links onder toont een amper terug te vinden gedynamiteerde manschappenbunker op de hoek van de Dijkstraat en de Waaktdijk. Deze bunker zat al totaal in de ondergrond en is in die situatie effectief opgeblazen. Tussen het op die foto geelbebloemde struikgewas steekt ook nog het onderaan rechts zichtbare kleine bunkertje om een mitrailleur op te stellen. Vooraan links op deze foto trouwens ook nog eens een betonnen paaltje voor een bijkomende mitrailleuropstelling (zag ik ook maar zelf bij uitsorteren van de foto's).

Daarnaast dienden ook open gevechtstellingen voorzien te worden. Dit zijn de combinaties van telkens een betonnen muurtje en 2 betonnen sokkels zoals terug te vinden bij meerdere van de flankerende mitrailleurbunkers alsook verschillende manschappenbunkers zoals bv langs de Hazegraspolderdijk.

Open Mitrailleuropstellingen (Marine)

Vermoedelijk bedoelt men dan met die open opstellingen wat we op de foto links te zien krijgen. Dit is een detail van dergelijke opstelling aan de Zeedijk te Lapscheure en dit type is wel vrij courant terug te vinden, wel niet altijd even intact. Rechts is dan een gelijkaardig type opstelling aan de bunker ter hoogte van de Leestjesstraat. Deze is op zijn beurt totaal afwijkend met de andere courant gevonden types van de foto links. Alle info over details van deze opstellingen bij gebruik blijft dus zeker welkom.

Ook vindt men zoals hogerop reeds getoond soms enkel betonnen palen terug met bovenaan een gat. Deze dienden allicht om vrij direct gewoon een zware mitrailleur voor luchtdoelgeschut aan te bevestigen. Een fraai voorbeeld hiervan is de zeer mooi uitgewerkte betonnen paal terug te vinden op Middelburg bij de Manschappenbunker langs het het Schipdonkkanaal, kortbij de Leestjesbrug.

Hierboven links en in het midden een prachtvoorbeeld van dergelijk betonnen plaatje. Dit is zeer mooi uitgewerkt met het symbool van de Duitse Marine en de datum December 1917. Rechts een foto van een Duitse vermoedelijk gelijkaardige opstelling (niet Hollandstellung). Hierbij is een zware Spandau-mitrailleur als luchtafweer op een rechtstaande houten paal bevestigd. Vermoedelijk was de hier gemaakte opstelling iets gelijkaardigs alleen met een betonnen paal en waarschijnlijk een ijzeren ophanging. Verdere details altijd welkom. (Foto: Replica)

Munitienissen

Langs het Marinegedeelte vindt men ook nog wel een aantal soms merkwaardige structuren. Zo zijn er op Knokke zowel aan het Zwin, de Nieuwe Hazegraspolderdijk en Fort Hazegras specifieke vermoedelijk munitienissen terug te vinden. Meestal beperkt wat je er van ziet zich tot een betonnen plaat op het niveau van het maaiveld. Een zeldzaam exemplaartje op de Nieuwe Hazegraspolderdijk toont iets uitgebreider wat er onder deze plaat steekt. Details zijn er echter tot op heden niet van te vinden.

Dit is op de Nieuwe Hazegraspolderdijk vermoed ik de enige van deze nissen die ook de kans geeft iets meer in detail te zien wat er onder de plaat te vinden is. Zoals u kunt zien zijn deze zoals de meeste militaire structuren die voor de Duitse bezetter tijdens WO II niet meer direct van nut waren, deze verplicht dichtgemetst tegen mogelijks hergebruik door geallieerden. Dit is dus zelfs gebeurd met deze nissen.

(Schets: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers"). Op Fort Sint Donaas zitten 3 van dergelijke munitienissen. Op de uiteinden hier recht tegenover steken nog eens 2 manschappenbunkers. Op Fort Sint Donaas steken deze nissen letterlijk volledig boven het maaiveld uit en staan ze zelfs op heuvels. In de zomerperiodes zijn deze structuren amper te vinden, laat staan te bereiken. Bij nader toezicht, zijn ze eigenlijk allicht niet al te sterk afwijkend van wat al kon gevonden worden in de buurt van Knokke. Vooraan zie je ook nog eens een ondertussen begroeide sokkel. Mogelijks is dit gewoon een mogelijkheid om verschanst achter de nis nog een mitrailleur te kunnen opstellen.

Enkele unieke structuren (Marine)

Bunker met hefkoepel voor mitrailleur

Een uiterst merkwaardig en uniek structuurtje bevindt zich zeker in het wegeltje Zeedijk waar zich nog de restanten bevinden van wat ooit een mitrailleurbunker was met een hefkoepel.

(Schets: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers")

Het bunkertje in de Zeedijk te Lapscheure zit juist achter een zachte knik in de dijk. Origineel was het terrein toen ik hem ging zoeken zoals te zien op de foto linksboven. Rechtsboven is na het vrijmaken van de toegang. Allicht is de situatie ondertussen opnieuw al zoals op de eerste foto en is het structuurtje allicht opnieuw nog amper te vinden. Eerst kom je in een klein kamertje, amper 2 bij 2 meter, om dan een 7 tal meter lange gang te bereiken tot bij de hefkoepel zelf. Hoe het systeem hier in elkaar zat is ook op basis van wat heden nog te zien is, ook niet meer zo duidelijk. Ook hier een schande hoeveel rommel in de toegang en de tussengang van de bunker zit gestampt. Van sommige stukken snap je zelfs niet hoe ze het tot daar hebben gekregen. Dit structuurtje zou nochtans zeker de moeite lonen om eens volledig vrij gemaakt te worden.

2 Zeer kleine, zelfs qua functie zeer onduidelijke structuren

Op de grens van Middelburg en Maldegem achter het Schipdonkkanaal en tegen de Nederlandse grens te Lapscheure liggen 2 zeer merkwaardige kleine structuurtjes. Ze maken 100% deel uit van de Hollandstellung maar voorlopig weet niemand bij mijn weten hun originele functie.

2 vrij gelijkende structuurtjes. Was dit voor munitieopslag, het blijft totaal onduidelijk.

Bunkertjes voor het plaatsen van signaallampen

Op de achterlijnen zijn in totaal nog 2 bunkers terug te vinden met als enige functie het doorgeven van lichtsignalen naar andere bunkers of clusters in de nabijheid. Blijkbaar vertrouwde men in nood meer op het kunnen blijven gebruiken van deze signalen dan op het beschikbaar blijven van gemakkelijk te saboteren telefoonlijnen.

(Schets: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers")

Links: het vrij gemakkelijk en opvallende bunkertje, op de rand van een weiland aan de Preekboomstraat. Hij is één van drie kort bij elkaar gebouwde bunkers. Rechts: Vermoedelijk een vrij identieke maar voor de meesten een totaal onbekende bunker te Moerkerke. Hij vertoont allicht vrij veel gelijkenissen met de bunker links. Hij zit echter zwaar overgroeid met klimop en is daardoor zeer moeilijk prospecteerbaar aan de buitenzijde. De binnenzijde is nog betreedbaar maar omgebouwd in een kleine sauna waardoor je voor de rest geen details meer ziet.

Specifiek telefoniebunkertje

Eveneens te Lapscheure in de directe nabijheid van het bunkertje hier linksboven voor de seinlampen. Het is voorlopig enige op de achterlijn teruggevonden telefoniebunkertje langs de Preekboomstraat. Het bunkertje staat gans het jaar vrij sterk onder water maar is daardoor wel ook nog vrij intact. Allicht zit er op Moerkerke ook nog een identiek bunkertje verborgen in een woning op Houtincwerve. (Schets: Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers")

Het kleine structuurtje heeft een apart observatiegat vanuit het toegangssas in de richting van Moerkerke. Allicht is dit gericht op de bunker met signaallamp te Moerkerke. Daarnaast bevat het structuurtje een enkele kamer voor de opstelling van een telefooncentrale. Het bunkertje heeft trouwens nog vrij uniek zijn originele houten deur aan de binnenzijde. Wel staat het praktisch het ganse jaar vrij sterk onder water.

Commandobunkers op de achterlijn

Hiervoor zijn er wel wat verschillende modelletjes terug te vinden. Soms ging men deze commandobunkers combineren met nog wat extra ruimtes voor manschappen of een geïntegreerde telefoniebunker.

(Schetsen: 2 commandobunkers op de Hollandstellung, Marinegedeelte - Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers). De schets links is zonder twijfel de bunker op de Hazegrasstraat 85 te Knokke. De bunker rechts is zeker niet de bunker op de Preekboomstraat zoals in het boekje vermeld. Het is zo goed als zeker het plan horende bij de verdwenen commandobunker aan de Rode Ossenhoeve te Westkapelle. 2e Rij: Zicht op één van de twee toegangen van de grote commando-telefoonbunker te vinden op de Hazegrasstraat 85 op de parking van een manège. Dit is een zeer fraaie bunker alleen staat hij gans het jaar wel iets teveel onder water voor wat uw gewone botten aankunnen.3e Rij: Binnen- en buitenzijde van de Commando-bunker op de Preekboomstraat te Lapscheure. 4e Rij links: De zeer moeilijk te fotograferen commandobunker op Houtincwerve te Moerkerke. De eigenaar is jammer genoeg totaal niet gesteld op bezoekers. 4e Rij rechts: de verdwenen commando-telefoniebunker aan de Rode Ossenhoeve te Westkapelle (Boek "De Hollandstellung - H.Sakkers"). De bunker op Houtincwerve is allicht een gespiegelde versie van deze bunker.

Bronnen gebruikt voor deze webpagina:

  • De Duitse bunkerlinie van Steendorp Vrasene 1917 - Raymond Van Meirvenne.
  • Buskruit en Sauerkraut - een uitgave van het Gentse stadsarchief.
  • Agentschap Onroerend Erfgoed 2017: Hollandstellung https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/127073 (geraadpleegd op 19 augustus 2017).
  • De Hollandstellung - Hans Sakkers, Johan den Hollander en Ruud Murk - 2011.

De Hollandstellung