Andere militair getinte structuren regio Oost-Vlaanderen

beperkte lijst hieronder

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Algemene beschrijving Hollandstellung

Reeds geïnventariseerde zones

Gedeelte gebouwd door de Duitse Marine tussen Knokke en Maldegem

Knokke Heist (+Zweitestellung WO II)

Westkapelle

Lapscheure

Moerkerke

Middelburg

Maldegem

Middelburg

Maldegem (+Zweitestellung WO II)

Sint Laureins (+ Zweitestellung WO II)

Philippine (NL) - Sas Van Gent (NL) - Sluiskil (NL) (Enkel Zweitestellung WO II)

Adegem

Eeklo

Lembeke

Oosteeklo

Ertvelde

Kluizen

Gent - 't Zandeken

Assenede

Sint Kruis Winkel

Mendonk

Zaffelare

Eksaarde

Moerbeke Waas

Sinaai

Stekene

Kemzeke

Sint Gillis Waas

Vrasene

De Hollandstellung - Inventarisatie van deze bunkerlinie op grondgebied Kluizen

Grondgebied Kluizen lag net zoals Ertvelde jammer genoeg mee aan de bron van het ondertussen al maanden aanslepende werk (door sommigen die er boeken over schrijven bestempeld als een onmogelijke opdracht). Toch is dit project geleidelijk aan tot een goed eindresultaat aan het leiden.

Ook op Kluizen (eveneens een deelgemeente van Evergem) werd nog net voor de beschermingsprocedure definitief werd, volledig illegaal en tot op heden zonder enige sanctie naar de eigenaar toe, nog een bunker gesloopt aan het sas te Kluizen aan de Oude Burgrave. De dienst erfgoed slaagt er zelfs in deze tijdens de procedure gesloopte bunker heden ten dage nog altijd te vermelden als een beschermd monument... Wees gerust, hij is verdwenen.

Als reactie op de sterk onvolledige manier van beschermen van de Dienst Erfgoed (waarom de ene bunker wel en de andere niet?) en omdat er nauwelijks correcte volledige tellingen bestaan van deze bunkerlijn als geheel, werd toen beslist alle vindbare informatie over deze bunkerlijn (toen beginnende met grondgebied Evergem) uit te spitten en te komen tot een globaal overzicht van wat nu effectief nog bestaat van deze bunkerlijn.

Op het grondgebied Kluizen is in vergelijking van wat er ooit heeft gestaan van bunkers, nog amper iets terug te vinden. Dit wordt trouwens een algemeen probleem vanaf hier omdat vanaf hier de Gentse haven grote kuis heeft gehouden in deze bunkerlijn. Ook zijn er zeer weinig details gekend over de bunkers die er ooit verdwenen. Daarom valt natuurlijk ook niet uit te sluiten dat er hier of daar nog sterk verstopte gevalletjes terug te vinden zijn. Kluizen is dan ook zeker niet meer zo volledig als dit wel nog het geval is met Ertvelde en nog veel minder vergeleken met Oosteeklo.

De vroegere gemeente Kluizen was tot in 1965 een onafhankelijke gemeente. Toen al begon echter de druk op deze gemeente zwaar te wegen omwille van de Gentse havenuitbreiding. Er werd steeds meer grondgebied opgeëist als Gentse havenuitbreiding. Op die manier kwam steeds meer grondgebied bij Gent te behoren en werd het resterende Kluizen te klein om nog als onafhankelijke gemeente verder te gaan. In 1977 bij de fusionering van vele gemeentes werd het resterende gedeelte van Kluizen toegevoegd bij Ertvelde en zo onrechtstreeks ook bij Groot Evergem. Het gedeelte dat werd onteigend voor de haven werd bij Groot Gent gevoegd.

Een bijkomende moeilijkheid in deze zoektocht zijn de onteigende gronden voor de Gentse haven. Deze bevatten namelijk ook nog een gedeelte van het reeds in 2008 volledig onteigende en gesloopte gehucht "het Zandeken". Merkwaardig genoeg is de scheidingslijn op dit gebied zeer merkwaardig getrokken en zijn nog bepaalde zones (meest westelijk) nog altijd bestempeld als behorende bij Evergem terwijl ze toch mee onteigend werden voor de Gentse haven. Vooral deze laatste zone die mee werd onteigend voor de Gentse haven en nog altijd grondgebied Evergem betreft (origineel dus Kluizen) is zeer moeilijk te inventariseren en bevat zeker nog een aantal hiaten. Daarom ook dat de telling op Kluizen (zonder de gedeeltes die bij Gent worden geteld) vrij moeilijk verloopt, zeker voor wat de verdwenen bunkers betreft. Dit was voorlopig het laatste gedeelte van Evergem die nog diende te wijken voor de aanleg van de Kluizendokken.

Men vindt op Kluizen alleen nog bunkers van de hoofdstelling. De vooruitgeschoven stelling heeft er namelijk nooit over gelopen en verliep op grondgebied Ertvelde. De hoofdstelling loopt verder vanaf de noordkant van de vaart komende van de Kluisstraat door de velden ten noorden van het kanaaltje tot aan het sas in Kluizen. Ter hoogte van dat sas gaat de stelling over het water om aan de zuidkant ervan beperkt door de bebouwing aan de noordkant van Kluizen. Daarna loopt ze opnieuw verder door de velden ten noorden van de Hoogstraat in de richting van het huidige Kluizendok (het vroegere dorp "Het Zandeken"). Let op de bunkers op het verdwenen gehucht "Het Zandeken" zijn bij deze telling apart gehouden omdat dit ook in de originele oudere tellingen zo was. Vanaf hier kan men letterlijk zeggen dat de ganse Hollandstelling van de kaart werd geveegd door de Gentse haven. De eerste nog terugvindbare sporen verderop zijn te zoeken op grondgebied Mendonk.

Bij de inventarisatie uitgevoerd in 1921 werden op Kluizen 16 bunkers teruggevonden, allen gebouwd door de Duitse landmacht. Bij de herhaling van deze telling in 1935 werden deze allen nog teruggevonden.

Omdat de eigen telling uit het boek "De Hollandstellung" van Hans Sakkers zeker niet de volledige lijn onderzocht, is de telling die daar in terug te vinden is, ook zeer irrelevant om als referentie te gebruiken, wat dan ook niet is gebeurd. Wel zijn de vermelde locaties uit het boek mee opgenomen in de zoektocht die in dit geval wel in eerste instantie de volledige linie besloeg tussen Maldegem en Vrasene (grondgebied Oost-Vlaanderen).

Hieronder alvast de situatie van structuren door www.bunkergordel.be teruggevonden, Mocht u er meer info over kunnen geven over ontbrekende zaken, aarzel niet dit door te geven op info@bunkergordel.be.

Elk aangeduid bunkertje werd informatief van een eigen veronderstelde indeling voorzien omdat de oude reeds bestaande indelingen vrij onlogisch zijn en er blijkbaar types worden uitgevonden bij de vleet zonder dat ze soms nog van elkaar onderscheidbaar zijn. Er zullen later nog gedetailleerde bunkerfiches worden toegevoegd van de bunkertjes die tijdens de zoektocht ook in de mate van het mogelijke in detail gefotografeerd worden.

Alle onderstaande luchtfoto's zijn afkomstig van Google Earth.

De teruggevonden locaties werden om de deze telling iets visueler te maken van een aparte kleur voorzien. Deze kleuren werden toegepast op onderstaande foto's:

  • Hollandstellung bunkers opgetrokken door de Duitse landmacht - Donkerblauw. Hiervan werden er op basis van de eigen inventarisatie nog amper 3 structuren teruggevonden van de 16 die nog gekend waren in 1935. Allicht heeft het kruisen en aanleggen van zowel de Noordlaan (naast oude hoofdweg, de Oude Burgrave), alsook de aanleg van de R4 al voor een grote sloping gezorgd van de linie in deze zone. Voorlopig blijft op Kluizen wel vervelend dat er weinig of geen locaties gekend zijn van verdwenen structuren. De telling van 1935 telde 3 voorpostbunkers waarvan er heden geen enkele meer is terug te vinden. Daarnaast was er ook sprake van 2 manschappenbunkers waarvan er nog 1 speciaal gevalletje langs de Hoogstraat kan teruggevonden worden. De enige waarnemingsbunker op hun grondgebied lag langs de Oude Burgrave en werd in 2013 illegaal gesloopt. Van de ooit 10 gebouwde mitrailleurbunkers op dit grondgebied, zijn er nu nog amper 2 terug te vinden.
  • Gekende gesloopte structuren werden in het Rood aangeduid. Hiervan is voorlopig de eerder gemelde illegaal gesloopte waarnemingsbunker aan het sas te Kluizen aangeduid alsook een bunker van onbekend type, allicht een mitrailleurbunker, die verdween aan de elektriciteitsmast tussen Noordlaan en Hoogstraat.
  • Hollandstellung bunkers die reeds vermeld werden op vorige foto's, zijn bij herhaling in het Oranje aangeduid.
  • Voorlopig valt in de sterk bebouwde noordkant van Kluizen niet uit te sluiten dat daar nog structuren zouden zitten, alhoewel dit allicht al iets te zuidelijk ligt vergeleken met de rest van de linie. Op het moment zijn er op dit grondgebied geen nog dringend te onderzoeken locaties meer gekend en zal allicht de telling vrij volledig zijn met het schrale resterende bunkeraantal van nog 3 overblijvende structuren op ooit 16 gebouwde bunkers.
  • Er wordt nog gepoogd op basis van documentatie verkregen via het Gentse stadsarchief dit hiaat verder uit te klaren.

De loop van de Hollandstellung in grote lijnen op een kaart van Kluizen

Bunkers van de hoofdstelling vanaf het sas te Kluizen tot aan de rand van de huidige Kluizendokken (overgang naar het toenmalige gehucht Het Zandeken te Evergem)
1. Kl L 01 Illegaal gesloopte Manschappen - observatiebunker langs de Oude Burgrave aan het sas.
2. Kl L 02 Mitrailleurbunker - Noordlaan, ten zuiden van de vaart.
3. Kl L 05 Onbekend type bunker, allicht een mitrailleurbunker - Tussen Noordlaan en Hoogstraat ter hoogte van huidige elektriciteitspiloon (gesloopt vermoedelijk jaren 80 of 90)
4. Kl L 03 Mitrailleurbunker in veld tussen Hoogstraat en Vaart, dichtstbij de Hoogstraat
5. Kl L 04 Manschappenbunker in veld langs Hoogstraat tegen de Vaart (sterk gelijkend op bunker Holstraat)

Bovenstaande inventarisatie op dit grondgebied zal dus als vrij volledig mogen beschouwd worden voor wat nu nog zichtbaar te vinden is. Er zit echter een vrij groot hiaat aan locaties van verdwenen bunkers, zeker in de zone westelijk van het vroegere Zandeken dat nu nog altijd bij Kluizen hoort.

Als uzelf nog aanvullingen of correcties weet ten opzichte van bovenstaande reeks structuren op grondgebied Kluizen, gelieve dit dan door te geven, zodat toch eindelijk eens een volledige inventarisatie van wat nog van deze linie bestaat zou gekomen kunnen worden. Gelieve in dat geval te mailen op info@bunkergordel.be. Alvast bedankt voor uw medewerking.

Ook info over verdwenen exemplaren blijft zeker welkom.

Gebruikte externe bronnen: Boek: "De Hollandstellung - Hans Sakkers, Johan den Hollander en Ruud Murk".

De inventaris van de Dienst Erfgoed van de Hollandstellung.