De sloop van de Citadel van Gent

Citadelpark Gent

Buskruitfabriek Cooppal Wetteren

Vliegvelden WO I Regio Gent

WO I Munitiepark Kwatrecht

De Dodendraad

De Hollandstellung - Duitse WO I bunkerlinie

Reichsschüle Flandern - SS-School Kwatrecht

Duitse Atlantic Wall Radarpost - Goldammer

WOI en II Munitiedepot De Ghellinck Zwijnaarde

Duitse gangen onder centrum Gent WOII

Schuilplaatsen voor havenarbeiders Gentse kanaalzone uit de koude oorlog

Het Fort van Eben Emael

KW-linie

WO I - Kwatrecht - Melle

18 daagse veldtocht gekoppeld aan TPG

Neergestorte B17 te Kwatrecht 19-09-1944

De bevrijding WO II van de regio rond TPG

Toestand Belgisch leger ten tijde van mei 1940

Gesneuveldenlijsten:

Contact en onbeantwoorde vragen

Media-aandacht

Copyright

Links

Het militaire verleden van het Gentse Citadelpark

De geleidelijke sloop van het Citadel van Gent

Geschiedenis

  • Men kan in feite zeggen dat deze Citadel van bij de onafhankelijkheid van België in 1830, en zeker van zodra Nederland België officieel erkende in 1839, zijn functie als Fort al had verloren. Het was op dat moment nog een kazerne voor het Belgisch leger. Vanaf dan duiken ook plannen op zoals hieronder die het militaire aspect al deels teniet proberen doen terwijl dit nog een zuiver militaire structuur was.
Op deze schets uit 1858 zie je een nooit uitgevoerd plan om reeds de Glacis tussen Kortrijksesteenweg en Ravelijn 5-1 (links), Bastion 5 (midden) en Ravelijn 5-1 (rechts) uit te werken als een stadspark. Men wou dus al wandelwegen aanleggen in parkvorm op dit oplopend talud. Deze zone is heden totaal geen park meer en te zoeken waar de Leopold II Laan ligt met een aantal zijstraten richting Kortrijksesteenweg. Indien u deze schets volledig wilt plaatsen, de knik rechts onderaan op de schets is nog altijd de bestaande knik in de huidige Kortrijksesteenweg. (Schets: Boek 100 jaar Plantsoendienst)
  • Vanaf 7 maart 1871 was de Citadel van Gent vogelvrij verklaard bij zijn officiële overdracht aan de stad Gent. Het fort werd toen voor 1 miljoen oude Belgische Franken verkocht van de Belgische staat aan de stad Gent. Deze prijs zou voor de helft meteen dienen betaald te worden. De andere helft mocht dan 1 jaar later betaald worden (zonder extra intresten). Omgerekend aan de levensduurte en gekende inflatie, zou dat heden meer dan 1 miljard Belgische Franken of 25 Miljoen Euro geweest zijn.
  • Dit impliceerde dat de Stad Gent de toelating kreeg de Citadel op termijn volledig te supprimeren. Alleen zat er een addertje onder het gras. De Citadel was op dat moment namelijk een Infanterie- en Artilleriekazerne. Er zou dus bijkomend een oplossing moeten gevonden worden om die kazernefunctie over te nemen en te kunnen blijven garanderen. Daarom diende, tot er een vervangende kazerne zou zijn, het centrale gedeelte van de Citadel behouden blijven tot dit euvel was opgelost. De rest van de Citadel kon dus vanaf dan geleidelijk aan gesloopt worden. Deze was op dat moment amper 40 jaar oud en alvast nooit gebruikt waarvoor hij eigenlijk gebouwd was.
  • Let wel op, want ook de stad Gent rekende bij deze zware financiële aankoop ook op de wederverkoop van bepaalde gronden die al vrij snel zonder echt zware werken uit te voeren, zouden kunnen verkaveld en verkocht worden als bouwgrond. Dit was alvast vrij direct het geval voor wat de gronden betrof in de richting van de Kortrijksesteenweg en enkel waren belast met beperkt wat oplopende terreinen van de glacis van het fort. Daarvoor voorzag men al ongeveer een verkoopsprijs van 100.000 BEF.
  • Let op, het totaalplaatje van de voorziene werken zou ongeveer tot het dubbel van de prijs uitlopen, namelijk rond de 2.000.000 BEF. Men rekende namelijk ook nog eens op dat er een budget van 500.000 BEF zou nodig zijn om de Citadel te slopen en de nodige grondwerken uit te voeren. Daarnaast zou er ook zeker nog eens 500.000 BEF nodig zijn voor de bouw van een nieuwe vervangende kazerne om het huidige gebruik van de Citadel als kazerne te kunnen beëindigen.
Een eerste voorontwerp voor het Citadelpark, gekend als het plan Hofman. In dit concept. Hierbij zou het ganse fort afgebroken worden. Een mogelijkheid die zoals hierboven beschreven alvast niet zou mogelijk zijn omdat het Fort contractueel zeker de eerste jaren diende behouden te blijven tot er een vervangende kazerne zou zijn. Het concept voorzag over de inrichting van een centrale rotonde midden in het park waarop in totaal 8 wegen zouden uitkomen.(Plan: Collectie Gents Stadsarchief)
Het ontwerp die het uiteindelijk zou halen was het ontwerp van architect "Van Hulle" uit 1874. Het fort wordt beperkt tot het centrale gedeelte. In eerste instantie zullen de Ravelijnen en originele buitenste stadswallen en droge grachten allen grotendeels verdwijnen. Daarnaast zullen een aantal nieuwe straten worden voorzien als de Leopold II laan met bijhorende zijstraten. Het ganse park wordt opgebouwd rond het nog centrale behouden gedeelte van het oude fort. (Plan: Collectie Gents Stadsarchief)
Bovenstaand plan toont ons wat van de Citadel diende bewaard te blijven tot er een nieuwe kazerne zou aanwezig zijn. Dit betrof dus de centrale ring van de Citadel en een gedeelte horende bij de oude kazerne op de Kattenberg. (Oude Schets: Stadsarchief Gent)
Bovenstaand plan toont de eerste uit te voeren slopingen nadat de Citadel dus vogelvrij was verklaard voor wat niet de binnenring van het Fort betrof. De eerste slopingen situeren zicht dus allen tussen de ooit 2 aanwezige verdedigingsmuren die het fort enerzijds verbond met de Leie en anderzijds met de Schelde. (Plan: Gents Stadsarchief)
  • De eerste slopingen zouden dus op basis van bovenstaande schetsen te situeren zijn nabij:
    • Ravelijn 5-1 (links)
    • Bastion 1
    • Ravelijn 1-2 (centraal)
    • Bastion 2 (rechts)
  • Bij de eerste sloopwerken merkt men duidelijk dat men probeerde het centrale gedeelte zoveel mogelijk te sparen. Zo zou het gigantische fort met een totaal oppervlak van 43 hectare worden herleid tot een fort van ongeveer 22 hectare.
  • De vrijgekomen gronden zouden in de beginfaze vooral verdwijnen in de brede en diepe aanwezige droge grachten die eveneens dienden gedempt te worden. Sommige gronden zouden later zelf op de terreinen hergebruikt worden en dienen om nieuwe kunstmatige heuvels te creëren. Puin zal meermaals deels gerecupereerd dienen te worden of dienen voor het verharden en aanleggen van onderfunderingen van omliggende onverharde nieuwe wegen. Ook zijn zeker bij het merendeel van de slopingen van de Courtines, nooit de kelderverdiepen volledig verwijderd. Deze werden tot 1.72 meter onder de planken vloer van het bovenste verdiep, gesloopt. Wat toen restte onder het huidige maaiveld, werd met grond en moeilijk te verkleinen puin opgevuld. Dit wil dus zeggen dat ongeveer de helft van deze onderste verdiepen alsook de vloeren en de funderingen hiervan allen nog grotendeels zullen bestaan in de ondergrond van het huidige park.
  • Binnen onderstaand overzicht werden zover het gekend is, locaties aangeduid waarover men op dat moment spreekt binnen de sloopdossiers. Jammer genoeg is deze info zeker niet altijd sluitend en volledig. Je ziet wel steeds de grote lijnen aangeduid waar op dat moment wordt gesloopt en gewerkt.
  • Om de sloopwerken iets duidelijker visueel volgbaar te maken, werd op de schets hiernaast de oude Citadel geplaatst op een recentere kaart van het stad Gent. Op die manier ziet men nog eens duidelijk hoe groot de originele structuur wel was. Op de schets werden de originele Bastions aangeduid in het rood van 1 tot 5. De courtines verbinden steeds de respectievelijke bastions. De Ravelijnen liggen telkens voor de courtines.

(Schets: Gents Stadsarchief)

  • Op 22.04.1872 is er een eerste melding van het afvoeren van gronden van de Citadel naar andere terreinen dicht in de buurt. In dit geval betrof dit het aanvullen van grond nabij de Boulevard de Bijloke en de St Pieters-Aalststraat ter hoogte van de nieuwe schijfschieting die daar zou opgericht worden voor de Burgerwacht. De eerste grondwerken aan de Citadel waren bedoeld om de terreinen vlotter bereikbaar te maken om verdere afvoer en slopingen mogelijk te maken. Zo werd alvast al heel wat van de glacis afgegraven tussen de Citadel en de stad Gent zelf, aan de noordkant van de Citadel dus. Alle uitgevoerde sloopwerken zouden trouwens steeds combinaties worden van grote hoeveelheden grondverzet en het vrijkomen van massa's baksteenpuin.
  • Al snel na het demilitariseren van het fort werden originele bij het fort horende groenzones, omgevormd tot Stadspark. Andere delen werden van het originele Citadelpark afgescheiden en verkaveld. Plannen wijzigden vaak zeer snel en zo werd een nieuw aangelegd stuk park uit het originele concept van "het plan Van Hulle" (pas in 1872 aangelegd) al opnieuw verkaveld en afgesneden van het originele park. Dit zouden de huidige Bredero-, Egmont- en Marnixstraat worden.
  • Op 10.03.1873 is er sprake van ophogingswerken aan de Boulevard van het Kleine dok met grond die wordt opgehaald van het fort aan de Heuvelpoort.
  • Op 09.04.1874 start de sloop van 3 originele opritten naar de Citadel.
  • Vanaf 1875 startten de eerste echte sloopwerken van het fort.
  • Het slopen van een aantal kazematten bij de grachten van de Demi-Lunes en gedeeltes aansluitend bij de Courtines 5-1, 4-5 en 3-4.
  • Er dienen zoveel mogelijk stenen gerecupereerd te worden om in totaal 1690 lopende meters riolering uit te bouwen in nabijgelegen straten.
  • Wat dan betreft deze kazematten bij de Demi-Lunes van Ravelijn 5-1 is dit dan in elk geval zeer onvolledig gebeurd want deze bestaan dus heden nog altijd als kazematten in de nabijheid van de in 1939 in het Citadelpark gebouwde bunker (zie vervolgreportages)
  • Vanaf 21.06.1875 wordt het oprichten van een Boulevard (Leopold II laan) en 5 zijstraten op deze Boulevard goedgekeurd voor uitvoering.
  • 14.02.1876. Aanvang van de sloop van Bastion 1. Er zal 3000 m³ steenpuin hiervan afkomstig, gebruikt worden als onderfundering van de aan te leggen Leopold II laan.
  • Kort nadien is normaal gezien ook de sloop van Bastion 2 gestart, net als de ravelijn tussen beide bastions. (Deze beiden worden niet genoemd in de beschrijving van de sloping).
07.08.1876. Vervolg van de slopingswerken.
  • Afvoer van overtollige gronden in de buurt van Bastion 5 in de richting van de huidige Leopold II laan. Een deel van de overtollige gronden zal worden verplaatst naar de hoek van de aan te leggen Leopold II laan en de huidige Charles De Kerckhovelaan (toen Citadellaan). Dit verklaart het verder doorlopen van de heden toch vrij hoge heuvel op deze hoek.
  • Van Bastion 5 worden de flankeringsmuren, kanonkelders, bijhorende muren van de Coupures gesloopt.
  • Het steengruis moest opnieuw dienen voor de aanleg van de Leopold II laan.
  • 09.09.1876. Verlenging van de bestaande Kazernestraat over een lengte van 164 meter en 15 meter breed. Dit was noodzakelijk voor de verdere slopingswerken van de Citadel te vergemakkelijken.
18.12.1876. Vervolg van de slopingswerken:
  • Slopen van 2 kruitmagazijnen (ongekend welke, maakten deel uit van Serie C van de slopingsplannen). Gezien de kruitmagazijnen van Bastion 5 onduidelijk zijn of ze ooit effectief werden gesloopt, zal dit allicht over deze van Bastion 1 gehandeld hebben)
  • Vrij massaal afvoeren van 3000 m³ steenpuin afkomstig van de slopingswerken van de Citadel naar de op dat moment nog onverharde Leopold II-laan en de directe wegen hier aan grenzend. Dit waren dan meer specifiek de Smisstraat, Ottergemsesteenweg (toen Ottergemstraat), Meerstraat en Voskenslaan (toen Voskensstraat).
  • Er wordt ook in het park zelf een berm grond aangelegd tussen de huidige Charles De Kerckhovelaan en de parallel met deze weg lopende Courtinne 1-2 (met huidige nog bestaande poortgebouw).
  • Gelijktijdig vindt men ook al bestekken voor de aanplanting van bomen en struiken in de zone waar de eerste slopingswerken al waren uitgevoerd zodat in die zone de parkaanleg al herbegon.
  • Gedeeltelijk samengaand met de sloopwerken starten in het park een aantal projecten om het park een nieuw uitzicht te geven. In 1877 begon men in het park met de aanleg van wat men is gaan bestempelen als "de Zwitserse Vallei". Men ging kunstmatige rots- en grotstructuren gaan creëren. Hetgene velen in feite tot op de dag van vandaag nog niet doorhebben is dat deze structuren opgebouwd zijn op en rond de weinige nog aanwezige restanten van het originele Citadel. Men is een aantal nog aanwezige restanten letterlijk gaan aan het zicht onttrekken door ze het uitzicht van grotten en rotsen te geven. Het originele concept hiervan was afkomstig van de Brusselse Rocailleur F. Dumilieu.
08.01.1877. Vervolg van de slopingswerken:
  • Sloping van de Contre-escarpe van de grachten aan de Demi-Lune 2-3 (nabijheid huidige Museum van Schone kunsten).
  • Sloping van de Contre-Escarpe van de grachten aan Bastion 3.
  • Sloping van de Contre-Escarpe van de grachten aan Bastion 4.
  • Het door de aannemer niet gebruikte puin wordt in de resterende grachten en de zone voor het aan- en afvoeren van gronden en puin, gedumpt. Daar diende dit dan direct als tijdelijke verharding van de gebruikte afvoerwegen.
  • Sloping van de de toren van de ophaalbrug aan de Demi-Lune van Ravelijn 2-3.
  • Sloping van de Contre-Escarpe van de grachten aan de Demi-Lune 3-4 (nabij huidige grote vijver).
  • 02.03.1877. Aankoop van bomen en planten voor reeds te heraanleggen gedeeltes van het park waar de Citadel reeds werd gesloopt.
12.04.1877. Vervolg van de slopingswerken:
  • Slopingswerken aan de Demi-Lune 4-5.
  • Verdere sloop van de Ravelijn tussen Bastion 4 en 5, de kanonkelders aan de linkerzijde van Bastion 5 en de kanonkelders links van bastion 3.
  • De vrijgekomen bakstenen dienden opnieuw te worden opgekuist om te gebruiken voor de aanleg van rioleringen langs de Ottergemsesteenweg, de Zwijnaardsesteenweg, Thaliestraat, Stropstraat, Leopold II laan en de Marnixstraat.
  • Aanleggen van een afwatering vanaf het terrein van de Citadel naar de Kazernestraat en de Boulevard de la Citadelle (huidige Charles De Kerckhovelaan).
  • 23.04.1877. Herstelling van de taluds aan de Coupure. De nodige aan te voeren grond kan hiervoor afgehaald worden op de terreinen van de Citadel.
12.05.1877. Vervolg van de slopingswerken.
  • Sloping van de toren bij de ophaalbrug aan de linker kant van de Demi-Lune 4-5.

Rond deze periode zou ook bovenstaande tekening moeten geplaatst worden die ons de toen pas aangelegde Leopold II laan toont. Rechts zie je de taluds van de Citadel waarvan de sloping op dat moment nog in volle uitvoering zal zijn achter deze taluds. We kijken namelijk op de hoek van Leopold II laan en de huidige Charles de Kerckhovelaan. Op de achtergrond ook de torens van de Sint Pietersabdij. De weg met het grote witte huis is allicht de Filips van Marnixstraat. (Oude prentkaart : Boek 100 jaar Plantsoendienst)

  • In 1878 wordt aan de kleine vijver door de aannemer Picha een grotstructuur gemaakt met origineel een waterval en bovenaan een duiventil.
  • Rechts ziet u de fameuze grot met bijhorende waterval in het originele concept bij de kleine vijver. Hier is er nog geen standbeeldje van het Moorke maar nog een duiventil. Deze foto dateert allicht van kort voor 1900 (Foto: Boek 100 jaar Plantsoendienst).
  • Er schuilen hier zeker nog restanten onder van originele structuren van de Citadel, allicht in dit geval vrij beperkt maar ze zijn er zeker. Als men de lokatie van het Moorke probeert te situeren ten opzichte van het nog bestaande poortgebouw in de courtine tussen bastion 1 en 2, moet de huidige structuur van het Moorke ongeveer gesitueerd worden in de buurt van de originele 3 flankeringskazematten gericht op de droge gracht rondom de Ravelijn 4-5.
  • Meer in detail komt men uit in de buurt van de kleine ruimte op plan omschreven als een kelder voor een ophaalbrug en de eerste kazemat voor kanon, deeluitmakend van deze flankeringskazematten.
  • Of er effectief nog resanten van deze structuren verwerkt zitten in de huidige rotspartijen, is het antwoord zeker positief. Wat exact nog bestaat, is in dit geval nog heel moeilijk te verduidelijken of te staven.

Op het plannetje hier linksboven zie je het originele monumentje met de duiventil duidelijk op een restant van een grote wand van de Citadel staan. Dit is allicht een van de hoge wanden van de originele droge gracht tussen Courtine 1-2 en zijn bijhorende Ravelijn. Ook de oude foto rechtsboven moet van rond 1900 dateren (Plannetje en oude foto: Replica)

  • Hetgene zeker ook leuk is om te vermelden is dat de eerder genoemde aannemer Picha, een producent was in betonproducten. Hij voerde die activiteiten uit in een oude leerlooierij in Kwatrecht. In het Citadelpark vond hij allicht nieuwe inspiratie voor ideeën uit te werken op het grondgebied Kwatrecht. Aan deze oude leerlooierij waren bij aanvang van zijn activiteiten mergelgrotten onstaan door het ontginnen van kalk voor de leerlooierij die er vroeger was. Picha vormde deze ondergrondse ontginning in Kwatrecht eveneens om in nepgrotten, in de regio Kwatrecht ooit gekend als "De Grotten van Kwatrecht". Meer details hierover op vorige link. Het is een prachtig staaltje van volksverlakkerij daterend van rond 1900.
Enkele foto's van de origineel 12-delige postkaartenreeks die aan de fameuze grotten te Kwatrecht te koop werden aangeboden bij een bezoek aldaar. (Foto's: Collectie De Graeve)
15.04.1878. Vervolg van de slopingswerken:
  • Afvoeren van de gronden in de Keel van Bastion 5 tussen de 2 kanonkelders (is de huidige wegel door de 3 tunnels die hierdoor vrijkomt).
  • Wegbreken van de linker kanonkelders van Bastion 5 - merkwaardig dat men dit opnieuw hier vermeld gezien deze al vermeld werd als te slopen op 12/04/1877.
  • Afvoeren van nog in de buurt aanwezige overtollige gronden.
  • Afbraak van de kanonkelders links van Bastion 3 (ook ooit in dezelfde periode als deze van bastion 5 al vermeld om toen te slopen)
  • De op deze manier gerecupereerde stenen dienden te worden gebruikt voor het uitmetsen van rioleringen op de Ottergemsestraat (Ottergemsesteenweg), Zwijnaardsesteeneg, Thaliestraat, Stropstraat, Leopold II laan en Marnixstraat.
  • Ook rond deze periode dient de plaatsing in het park worden gesitueerd van het beeldhouwwerk "Promotheus" van de beeldhouwer "Jules Van Biesbroeck". Daarnaast wordt ook in deze periode het fameuze "Chalet Suisse" opgericht. Dit was een soort taverne in het park voor de bezoekers een drankje te kunnen aanbieden. Het paste volledig in het thema van het park een meer publieke functie toe te kennen na zijn hoofdzakelijk militaire verleden. Zowel het genoemde beeld als het Chalet Suisse zullen later in de beschrijving van het militaire verleden van het park nog terugkomen.
Links één van de weinig degelijke foto's die te vinden zijn van het fameuze beeld van Promotheus dat ooit het stadspark sierde. Het beeld heeft zo goed als zeker in het park niet altijd op dezelfde plaats gestaan. De bevrijding in september 1944 liep voor dit beeld noodlottig af. Sindsdien is het spoorloos in het park. Het werd zo goed als zeker rond die periode mee vernield door de Duitse bezetter. (Foto: Collectie G. Mineur). Rechts een foto van het fameuze Chalet Suisse. Het gebouwtje kende zeker verschillende vormen door de jaren heen. Ook dit chalet werd definitief vernield bij het vertrek van de Duitsers bij de bevrijding van Gent in september 1944. (Foto: Boek 100 jaar Plantsoendienst)
11.07.1878. Vervolg van de slopingswerken:
  • Slopen van de kanonkelders aan de rechter zijde van Bastion 4.
  • De gronden die bovenop deze structuren lag, diende in de gracht voor Courtine 4-5 aangevuld te worden.
  • Bij Courtine 4-5 diende het metselwerk ook gesloopt te worden tot op een hoogte van 13.72 meter.
  • Slopen van de kanonkelders aan de rechter zijde van Bastion 3.
  • De vrijgekomen bakstenen dienden in dit geval hergebruikt te worden voor het maken van een riool voor het afleiden van het water afkomstig van de nieuwe kazerne (de nog te bouwen Leopoldskazerne) en het water afkomstig uit het eigenste Citadelpark.
01.08.1878. Vervolg van de slopingswerken:
  • Afvoeren van gronden van een deel van de Demi-Lune rechts van Poterne 4-5
  • Afbreken van de hoek van Poterne 4-5 omdat deze in de weg lag voor de aanleg van de Leopold II laan.
  • Uitbreken van metselwerk horende bij Bastion 3.
  • Afvoeren van grond liggende op blok bouwgrond (op het plan Serie E)
29.08.1878. Vervolg van de slopingswerken
  • Afvoeren van overtollige gronden voor wegeniswerken van de Zwijnaardsesteenweg naar de Kortrijksesteenweg toe.
  • Het maken van een Boulevard tussen de Heuvelstraat (Huidig Overpoortstraat) en de zijde van Bastion 3. Dit zal neerkomen op de aanleg van de Emile Clauslaan.
  • Afvoeren gronden van Halve Maan 2-3
  • In deze buurt diende ook het terrein nog afgelaagd te worden dat origineel nog deel uitmaakte van de glacis.
24.10.1878. Vervolg van de slopingswerken
  • Bijkomend nog een gedeelte slopen van Bastion 3. Uitbreken van metselwerk horende bij Bastion 3.
  • Persoonlijk vermoed ik dat ook rond deze periode Bastion 4 gesloopt moet zijn dat ook wordt vergeten binnen deze opsomming.
06.03.1879. Vervolg van de slopingswerken
  • Afvoeren van gronden van de Demi-Lune 3-4 naar de gracht in de buitengracht van dezelfde Demi-Lune.
  • Afbreken van de binnenmuur van dezelfde Demi-Lune en dit puin storten in de diepte naast deze eigenste muur.
  • Aankoop van bomen en planten om het Citadelpark opnieuw te herstellen van de vele afbraakwerken.
  • 26.05.1879. Verder afvoeren overtollige gronden
    • Verder afvoeren overtollige gronden naar de wegeniswerken tussen Zwijnaardsesteenweg en Kortrijksesteenweg.
    • Afvoeren van overtollige gronden op bouwgronden tussen Leopold II straat en Bastion 4 en 5.
  • In de periode 1879-1880 werd de opdracht gegeven tot het construeren van een rotsgewelf en een mysterieuze grot in de nog niet gesloopte delen van Bastion 5. De oude kanonkazematten werden met cement bekleed om ze opnieuw het uitzicht te geven van rotsgewelven. De uitvoerder van dit stukje omgevormde oude Citadel was M. Gautron. Voor wie eens nauwer toekijkt op de heden nog bestaande structuur kan hier en daar trouwens al weer wat oude originele baksteenrestanten van de omgevormde kazematten te zien krijgen.
  • Midden in de grottendoorgang kan men op één kant nog een oude afgesloten dubbele poort zien. Dit is de mysterieuze grot. Ook deze oude kanonkazemat gecombineerd met 2 kleinere driehoekige opslagmagazijntjes voor buskruit waren origineel een onderdeel van Bastion 5. Ze werden volledig uitgewerkt als een nepgrot met stallagmieten en stallagtieten (allen fake zoals al de rest). Deze nep grot verborg origineel een reeks aquariums waar allerhande vissen te bekijken vielen voor de bezoekers van het park.
  • Gezien deze structuren gerocailleerd werden, moet men sowieso om dit toen te hebben kunnen uitwerken, zeker rond deze nog aanwezige restanten van dit halve bastion 5, aan beide zijdes, zeker een 2 tal kazematten van de aansluitende ring van de Citadel reeds mee gesloopt hebben. Anders kan deze structuur toen nooit uitgewerkt zijn zoals hij nu nog altijd te zien is. Van dit vermoeden vindt men wel ook geen bewijzen terug.
Oude postkaart betiteld als "Au Parc". Het biedt ons zicht op het reeds aanwezige monument van de gesneuvelden in het park. Het is enkel nog het monument van de gesneuvelden uit WO I. De bijgeplaatste plaat voor de gesneuvelden uit de 2e WO ontbreekt nog waaruit we kunnen besluiten dat de foto moet dateren van tussen de twee wereldoorlogen. De rotsstructuur zichtbaar op de achtergrond verbergt nog een deel restanten van Bastion 5. - (Foto: Replica)
Links: Een zicht op de tunnel in de Zwitserse Vallei. De foto dateert allicht van rond de eeuwwisseling. (Foto: Boek 100 jaar Plantsoendienst) - Rechts: een oudere foto met een binnenzicht van de Aquariumgrot. Voorlopig ontbreekt mij elke foto met een zicht hoe de structuur er ooit in intacte vorm zou hebben uitgezien (Foto: Boek Gent van toen)
  • 15.06.1882. Verdere uitvoering van grondwerken.
    • Afvoer van gronden naar nieuwe straat ontworpen tussen de Zwijnaardsesteenweg en de grote Boulevard langs de Normaalschoolstraat.
  • Ondertussen hadden de slopingswerken en nieuwe wegeniswerken in het park een prijskaartje opgeleverd van 287.040,20 BEF. Daar kwam nog eens 31.255,28 BEF bij aan tuinierswerk voor de heraanleg van het park en 9.350,72 BEF voor nieuwe beplantingen van bomen tot struiken. De exacte teller stond op dat moment op 327.646,20 BEF bovenop de aankoopprijs van 1.000.000 BEF..
  • Wat na deze grote reeks slopingswerken nog overbleef als kazernegedeelte in het park werd in het eerste "plan Van Hulle" zoveel mogelijk aan het zicht onttrokken door het aanplanten van dikke bomen en allerlei heestergewassen.
  • Ook de toen reeds bestaande schelp (huidige amfitheater nabij de hoek van Leopold II laan en Charles De Kerckhovelaan) was toen gekend als de hoek der sparrebomen. Dit was toen nog zeker niet het amfitheater die het nu nog is. Dat dateert pas van 1940. Ook de grote vijver was een trekpleister en was rondom beplant met magnolia's. De waterval bij de kleine vijver was toen aan de bovenzijde nog altijd versierd met een duiventil.
De schets hierboven toont wat er toen alvast zeker nog moet hebben bestaan anno 1882, getekend op het originele metselwerkplan van de Citadel. De stukjes in het oranje omcirkeld, zijn naast wat klassiek gekend is van de Citadel alvast heden ook nog restanten van te zien. Links onderaan ziet u bv de ruimtes die ooit moeten gediend hebben als basisstructuur voor het huidige monumentje aan de kleine vijver, heden gekend als het Moortje. Rechts allen structuren die later in de reportage nog gekoppeld zullen kunnen worden aan het verhaal van de bunker ooit gebouwd in het Citadelpark. Weet dat er in praktijk zeker nog meer zal zitten dan nu ook heden ten dage nog wordt verondersteld. Alleen is dit niet zo eenvoudig meer vast te stellen tot op heden. (Basisplan: Stadsarchief Gent)
  • Op 18.02.1885 werd opdracht gegeven voor de bouw van een kiosk aan de noordwestkant van het park op een heuveltje. De bouw zelf zou pas doorgaan vanaf 29-11-1886. De kiosk bestaat hede nog maar ontbreekt ondertussen wel al een aantal originele attributen, wat jammer is. Deze kiosk werd ooit ontworpen door de Gentse stadsarchitect Charles Van Rijsselberghe.
(Foto: origineel kiosk in het Citadelpark, vermoedelijk rond het jaar 1900: Boek 100 Jaar Plantsoendienst)
  • Er kwamen in de periode nadien nog een aantal verfraaiingswerken in het park. Zo werden nog een aantal kleinere stadsparkjes in het Citadelpark uitgewerkt. Ten zuiden van het park werd nog een onbenutte zone van 10 hectaren volledig herwerkt en in het bestaande park geïntegreerd. Er werd nog een wachthuis in chaletstijl gebouwd. De grote vijver werd verbeterd zodat zijn waterpeil beter constant kon worden gehouden. Op een kunstmatige heuvel langs de vijver werd een grote vergulde leeuw geplaatst.
  • 17.03.1890. Op deze datum wordt er melding gemaakt van 24 te slopen huizen in de Kanonikstraat. Het puin dient te worden afgevoerd naar de Citadelboulevard. Allicht is men rond dit moment dus deze hoofdweg, huidige Charles De Kerckhovelaan in een definitieve plooi aan het gieten. Vanaf 1890 mag het totale nieuwe parkconcept na de eerste grote sloopwerken van het Citadel als afgewerkt beschouwd worden.
  • 1897. Met het oog op de Provinciale tentoonstelling in 1899, wilde men meer van de nog aanwezige structuren van de middenring van de oude Citadel kunnen gebruiken (en allicht zelfs laten seponeren). Deze waren toen echter nog altijd in gebruik als militaire kazerne.
  • 20.01. 1898. De legerleiding laat aan het stadsbestuur weten tegen de provinciale tentoonstelling de helft van de nog in gebruik zijnde gebouwen van de Citadel te willen ter beschikking stellen voor de tentoonstelling. De rest dient als kazerne in gebruik te blijven.
  • Kort na deze periode moet het Belgische leger zelfs mee geholpen hebben om een gedeelte van de eerder door hen nog gebruikte gebouwen van de middenring van de Citadel te helpen slopen tegen de Provinciale tentoonstelling van 1899. Men spreekt in documentatie over 1897 maar het zal allicht gezien bovenstaande data eerder 1898 geweest zijn. Er werden alvast 11 gewelven van 8 meter hoog en 6.5 meter breed gesloopt door 23 Belgische Genisten onder leiding van Luitenant Gellens. Er zijn in die periode allicht in totaal 2 niet qua sloop plaatsbare gedeeltes van de middenring bijkomend gesloopt door deze Belgische Genisten voor de uitwerking van de Provinciale Tentoonstelling in 1899.

Twee foto's van sloopwerken op de terreinen van het Citadelpark te Gent. Links: Een foto die al meermaals kan worden teruggevonden als het handelt over bestaande literatuur over de sloopwerken van het Citadel in Gent. Alleen, men vindt nergens een duidelijke verwijzing over uit welke periode de foto dateert of over welke specifieke sloopwerken op het terrein het handelt. Hij is allicht samen te bekijken met de foto rechts die wel degelijk gekoppeld wordt aan de slopingswerken door de Belgische Genie uitgevoerd rond 1898. (Foto links: Replica - Foto rechts: Boek 100 jaar Plantsoendienst)

De schets hierboven toont wat er allicht nog bestond ten tijde van de Provinciale tentoonstelling in 1899. Er waren door de Belgische Genie alvast 2 bijkomende gedeeltes gesloopt tussen enerzijds Bastion 4 en Bastion 5. Een tweede deel werd gesloopt tussen Bastion 3 en Bastion 4. (Basisplan: Stadsarchief Gent)

  • 1892. In deze periode vond alvast in het huidige park een plantententoonstelling plaats. De foto's hieronder tonen de in die periode opgerichte Grote Serre, horende bij de Plantentuin.

2 zichten op de respectievelijke serre (Foto's: Collectie Marc Bauwens)

  • 24.08.1898. Ook de grote nog aanwezige houten barak op het middenplein krijgt een glazen dak en zal worden gebruikt tijdens de provinciale tentoonstelling.
  • 27.09.1898 - 23.10.1898. De stad Gent komt overeen met de Belgische legerleiding ten zuiden van de huidige kazerne van de Kattenberg met inbegrip van de sloop van die oude kazerne, een terrein vrij te krijgen van 42 are 25 ca. De stad Gent zal deze gronden verwerven voor een totaalprijs van 700.000 BEF die zal afbetaald worden aan 100.000 BEF per jaar, gespreid over 7 jaar. Van zodra deze nieuwe Leopoldskazerne dan zal afgewerkt zijn, zal de legerleiding de nog aanwezige restanten van de Citadel definitief afstaan aan de stad Gent die er dan kan mee doen wat ze zelf willen.

De Provinciale Tentoonsteling van 1899 : Citadelpark Gent.

Kaartje met een grondplan van de ganse tentoonstelling. De hoofdingang van de tentoonstelling was te zoeken achteraan de de Leopold II naar de kruising met de Fortstraat toe. Langs die Fortstraat waren er ook nog kleinere ingangen. Op dit plan zie je dan ook duidelijk waarom kort voor deze tentoonstelling het nog bestaande centrale gedeelte van de Citadel tussen Bastion 5 en Bation 4, alsook nog een gedeelte tussen Bastion 2 en Bastion 3 diende te verdwijnen. Daar diende namelijk de centrale toegangen tot de tentoonstelling door te trekken. (kaartje: www.gent-geprent.com)

Enkele impressies van deze Provinciale tentoonstelling die volledig in het Citadelpark was te situeren. Het moet een voorganger geweest zijn van de grotere wereltentoonstelling van 14 jaar later. De foto linksboven toont de hoofdingang van het terrein aan de achterzijde van de Leopold II laan. De foto's rechtsboven en linksonder geven algemene zichten op het tentoonstellingsterrein. Rechtsonder toont specifiek een van de uitgangen die ooit te situeren moet geweest zijn waar heden het ICC center zich bevindt. Je ziet op de achtergrond allicht het vroegere dierenaziel, toen nog een kasteeltje in het park. (Foto's: www.gent-geprent.com)

Op bovenstaande link zijn trouwens nog heel wat meer foto's van deze tentoonstelling te vinden.

  • Op 9.06.1900 start de bouw van het Nieuw Museum voor Schone Kunsten op de terreinen van het Citadelpark.
  • Op 10.07.1901 is dit gebouw allicht reeds afgewerkt en is er al sprake van het afwerken van de kleinere details in en rondom het gebouw.

Foto van het Nieuw Museum voor Schone Kunsten, kort na de opening. (Foto: Replica)

  • De bouw van een groter centraal gebouw op het middenplein van de al gedeeltelijk verdwenen Citadel, is geen idee dat nieuw ontstond bij de latere wereldtentoonstelling van 1913. Dit is een voorontwerp daterend van kort na 1900 voor de bouw van een dergelijk complex dat nooit werd gebouwd.
Voorontwerp voor een groot centraal Feestpaleis in het Citadelpark. Links zie je het reeds in aanbouw zijnde Museum van Schone Kunsten. De restanten van de Citadel zijn nog identiek met de situatie van de Provinciale Tentoonstelling van 1899. (Plan: Replica)
  • 23.08.1901. Bouwen van een kaai tussen de Citadellaan en de Stalhoflaan. Er is ook sprake van een waterval uitgewerkt in ijzer en cement (beton) volgens het stelsel Picha. Gezien Thoma Picha ook degene was die het monument van het Moorke origineel oprichtte (zie hierboven anno 1878), gaat dit allicht over het verbouwen van ditzelfde monumentje.

Gezien origineel het standbeeld van het Moorke stond waar het nieuwe Museum van Schone kunsten werd gebouwd, zal ook dat beeldje vanaf toen hebben dienen te verhuizen en kreeg het zijn lokatie waar we het nu nog kennen op een monumentje in het Citadelpark dat nog altijd onder die naam er bekend staat. (Postkaart rechts: Replica)

  • De laatste jaren voordat de Citadel zou worden verlaten, was deze gebruikt door het 1e Linieregiment, de 1e Artillerie. Ook de pakwagens van de 4e Lansiers, de caissons van en artilleriestukken van de artillerie stonden er gestockeerd net zoals nog heel wat ander legermateriaal. Er duiken bitter weinig foto's op van de restanten van de Citadel toen deze gebruikt waren door het Belgisch leger. Onderstaande foto's zijn er een korte bloemlezing van. Het poortgebouw is daarbij het object dat het meest op de foto's terug te vinden was.
Een 3 tal foto's uit de periode 1900 - 1906 van het poortgebouw met telkens toch wel wat Belgische militairen in het beeld. Hetgeen mij ook al verbaasde op deze oudere foto's is dat ook toen het poortgebouw, nog duidelijk op zijn originele diepte, grote ramen had links en rechts van de eigenlijke poort. Deze grote ramen waren voor alle duidelijkheid zeker niet origineel en moeten dus later bij het gebruik als kazerne aangebracht zijn. De kazematten naast het poortgebouw waren zeker geen kanonkazematten gezien deze rechtuit keken op een hoger gelegen Ravelijn. Deze ramen met het uitzicht van kanonkazematten moeten allicht reeds een aanpassing zijn van toen het poortgebouw nog in gebruik was van het Belgisch leger. Allicht met de bedoeling deze ruimtes meer verlicht te krijgen. (Foto's boven en rechtsonder: Gents Stadsarchief - Linksonder: Replica)
Dit is dan echt een unieke foto waarbij je het binnenplein van de Citadel ziet met op de achtergrond opnieuw het huidige toegangsgebouw. Je herkent heel duidelijk het beeld dat heden ook aan de achterzijde (kant Floraliënhal) nog kan gezien worden van de ene na de andere kazemat met telkens 1 kazemat met centraal een deur met links en rechts een raam. Gezien we hier een Courtine hebben, zie je ook de kelderramen zitten met daarachter de kelderkamers. Merk ook op dat er dus origineel in deze kazematten bovenaan geen ventillatiegaten te zien zijn zoals in het huidige poortgebouw wel degelijk het geval is. Deze hebben er origineel dus nooit gezeten en zijn pas aangebracht bij de aanpassingen gedaan hier aan het poortgebouw ten tijde van de Wereldtentoonstelling 1913. (Foto: Collectie André Verbeke)
Nog een zeer mooie is deze foto van een postbedeling op het middenplein van de Citadel. We staan hier dus opnieuw aan een Courtine met op de achtergrond de overgang naar een Bastion. (Postkaart: Replica)
  • 30.09.1907. Het Belgisch leger verlaat definitief de restanten van de oude Citadel in het park en ruimt deze in voor de nieuwe Leopoldskazerne aan de overzijde van de Charles De Kerckhovelaan.

Links een grondplan van de Leopoldkazerne zoals ze origineel was (Plan: Replica). Rechts een zicht op de kazerne zoals ze nog te zien was in volle glorie in 2011. Bij de herbouw van de kazerne in 2020 - 2021 is jammer genoeg heel veel van het originele karakter voor goed verdwenen.

  • Het 1e Linieregiment zal met 2 Bataljons en zijn Staf logeren in de nieuwe Sint Pieters Kazerne (Leopoldkazerne). Hun 3e Bataljon zal verplaatst worden naar Dendermonde, in de resten van de daar nog aanwezige oude kazerne, die ook deel uitmaakte van de Wellingtonbarrière dus.
  • Dit verlaten van de oude Citadel zou al snel een nieuwe sloopfase voor de reeds sterk gereduceerde restanten van het fort inluiden. In 1913 zou het terrein van het Citadelpark te Gent namelijk dienst doen voor een nieuwe Wereldtentoonstelling in Gent. Dit zou het lot worden van het grootste gedeelte van de gebouwen die origineel bij de overdracht nog in gebruik waren als kazerne. Omdat de nog resterende kazematten (die toen nog niet waren verwerkt in nep rotsformaties) ondertussen sterk verwaarloosd waren, werd geopteerd om het grootste gedeelte ervan ook maar te slopen of indien bruikbaar mee te integreren in de wereldtentoonstelling.
  • De binnenring van de Citadel was anno 1913 dus zeker niet meer volledig. Hij moet nog volledig geweest zijn op deze gedeeltes na:
    • De in 1879-1880 volledig gerocailleerde blok van Bastion 5, moet in diezelfde periode al apart gestaan hebben van al de rest. Dit maakt dus dat er zeker in de richting van Bastion 1 van de Courtine 5-1 al een 2 tal kazematten zullen verwijderd geweest zijn.
    • Ook ontbraken al sinds 1898 de overige kazematten van de Courtine tussen Bastion 5 en Bastion 4 tot waar dit nog bestond tijdens de Wereldtentoonstelling van 1913. Dit kan ook bevestigd kunnen worden uit slopingen vermeld op 11/07/1878 waar als enige binnen de daar beschreven slopingen, slopingswerken aan een specifieke Courtine wordt vermeld. Dit zou sowieso ook hebben dienen te verdwijnen voor de bouw van het Azaleapaleis.
    • Ook ontbrak toen reeds grotendeels bastion 3 en een stukje van zijn Courtine in de richting van Bastion 4. Dit zou ook zeker hebben dienen te verdwijnen voor de aanleg van de monumentale trap en de kleine Feestzaal. Dit zal zo goed als zeker ook reeds in 1897 gesloopt zijn.
  • De meeste van de tot in 1908 gebruikte kazematten van de Citadel, deden origineel dienst als soldatenverblijven.
  • Volgende info is afkomstig uit het originele slopingsbestek van de Citadel voor wat extra diende gesloopt te worden van de voor 1913 nog bestaande binnenring van het fort. Dit diende nog eens voor een groot stuk te verdwijnen voor de bouw van het Feestpaleis op het centrale binnenplein van de voormalige Citadel. op dat moment voor het vervolg van de Wereldtentoonstelling in 1913. De aanbesteding voor deze werken diende binnen te zijn op 7 December 1911 en er zou op 11 December 1911 beslist worden wie de werken zou toegewezen krijgen.
    • Er waren toen 2 grote slopingsprojecten voorzien:
      • Lot 1: Slopen van oude Citadel : Verdere restanten Bastion 2 en de Courtine tussen Bastion 2 en het nog bestaande poortgebouw. Dit betrof dus het stuk Citadel dat uitkeek op de Citadellaan. Dit diende binnen de bouwplannen van het Feestpaleis gesloopt te worden omdat het Casino dat deel uitmaakte van het Feestpaleis hiermee overlapte.
      • Lot 2: Slopen van oude Citadel : vanaf de andere zijde van hetzelfde poortgebouw tot wat nog bestond tot bij het reeds gerocailleerde gedeelte van Bastion 5. Ook dit diende zeker te verdwijnen om het Feestpaleis meer in het zicht te brengen.
    • Het slopen omvatte dus telkens het verwijderen en stapelen van gronden die op en rond deze structuren aanwezig waren alsook het afbreken van de bakstenen structuren. Er diende gesloopt te worden over een totale hoogte van 5.72 meter, wat neer kwam op nog eens 1.72 meter onder de bestaande plankenvloer van de bovenverdieping. dit wil dus duidelijk zeggen dat bij de Courtines aanwezige kelderkazematten "nooit" volledig uitgebroken zijn. Deze zullen dus allen zeker nog voor een halve hoogte inclusief vloeren en funderingen in de ondergrond aanwezig zijn (ook nu nog).
      • Buiten het baksteenpuin dat uit de sloop zou komen, werd de sloper eigenaar van al de rest van materialen die bij de sloop vrij kwamen.
      • Er mochten voor het slopen explosieven gebruikt te worden maar dit verliep dan allen onder de verantwoordelijkheid van de aannemer die ook over de nodige vergunningen hiervoor diende te beschikken.
      • Puin uit de slopingen afkomstig, mocht qua restgroottes een maximale dikte hebben van 20 cm en voor de rest maximaal 30 cm op 30 cm groot zijn.
      • De originele ingangspoort diende bewaard te blijven alsook de kazematten juist naast deze poort aan beide zijdes.
      • Al het niet bruikbare puin en steenpuin gemengd met grond zal door het bestuur aangeduid, mogen gebruikt worden voor het opvullen der te behouden keldergedeeltes, bestaande grachten buiten de kazerne en effenen dieper gelegen tereinen nabij de kazerne.
      • De aannemer die de werken zou toegewezen krijgen, diende op de gevraagde datum van start te gaan en kreeg dan 4 maanden te tijd om de slopingen en werken af te handelen. Bij elke dag die extra zou nodig zijn zou per lot van de werken 100 BEF boete opgelegd worden.
  • Dit waren de zaken waar prijs voor diende gegeven te worden. Hoeveelheden waren sowieso veronderstellingen en konden hoger of lager uitkomen:
    • Lot 1
      • 3348 m³ opruiming in de vorm van stenen en grond die dan konden hergebruikt worden voor opvullen kelders, grachten,...
      • 3589 m³ Afbraak metselwerk dat dan diende verkleind en gestapeld te worden voor hergebruik op een voorziene locatie nabij de sloopplaats.
    • Lot 2
      • 3591 m³ opruiming in de vorm van stenen en grond
      • 6933 m³ afbraak metselwerk
  • Daarnaast werden deze hoeveelheden materiaal aanzien per Lot die na de sloop eigendom zouden worden van de aannemer die de werken zou uitvoeren:
    • Lot 1
      • 101 lopende meter ijzeren leuningen
      • 36 m³ arduinen kroonlijsten, lijsten, stoepen, trappen,...
      • 4 grote en 6 kleine buitendeuren (49 m² oppervlak)
      • 10 grote en 10 kleine binnendeuren (60 m³ oppervlak)
      • 60 vensters (121 m²)
      • 1420 m² plankenvloeren (4 cm dik)
      • 62 m³ balken van 0.20 m x 0.25 m
      • 198 m² kasseien uit buitenpaden met bijhorende borduren
      • 314 m² kasseien van binnenvloeren van het fort
      • 12 keldervensters (21 m²) + bijhorende kelderroosters
      • 14 kelderdeuren (28 m²)
    • Lot 2
      • 132 lopende meter ijzeren leuningen
      • 50 m³ arduinen kroonlijsten, lijsten, stoepen, trappen,...
      • 6 buitendeuren (72 m² oppervlak)
      • 26 binnendeuren (52 m³ oppervlak)
      • 26 vensters (64 m²)
      • 19 ijzeren vensters (kanonschietgaten) (76 m²)
      • 66 kleine vensters (39 m²)
      • 784 m² plankenvloeren (4 cm dik)
      • 42 m³ balken van 0.20 m x 0.25 m
      • 1140 m² kasseien uit buitenpaden met bijhorende borduren
      • 264 m² kasseien van binnenvloeren van het fort
      • 5 ijzeren lantaarns

Dit is een fotoreeks die gekoppeld wordt aan de slopingen anno 1876. Toch zijn ze niet koppelbaar aan die data. In die periode zijn namelijk nog geen bastions en kazematten van de Courtines gesloopt op het binnenplein en dat is wat je hier ziet slopen. De foto's zijn dan ook zo goed als zeker te koppelen aan de slopingen uitgevoerd in 1911 als voorbereiding op de Wereldtentoonstelling in Gent van 1913. Op de foto links bovenaan de foto daaronder zie je duidelijk de sloop kazematten van een Courtine te zien. Deze zijn zeker nog niet gesloopt in 1876. De Foto rechtsboven toont allicht volledig gesloopte Courtines waarbij men op het puin boven de kelderverdiepen staat met enkel op de achtergrond nog een restant van een bastion. Allicht kijken we hier op de sloop van de Courtine 5-1, Bastion 1 en Courtine 1-2 met het nog bestaande poortgebouw. Het bastion waarop we kijken is meest waarschijnlijk bastion 1. (Alle foto's: Collectie Gents Stadsarchief)

Ook deze foto maakt allicht deel uit van dezelfde fotoreeks en toont slopers die duidelijk poseren. Men ziet er personen bezig om explosieven klaar te maken voor gebruik. We bevinden ons duidelijk voor een van de andere toen nog bestaande poortgebouwen van het fort. (Foto: Collectie Gentse Groendienst)

  • Vanaf 26.02.1912 vindt men de eerste meldingen terug voor het plaatsen van een buizenleiding op de terreinen die zullen dienst doen binnen de wereldtentoonstelling van 1913. Deze was 3600 meter lang.
  • 13.04.1912. Plaatsen van waterleidingen in de zone van de tentoonstellingszone. Dit was noodzakelijk voor bepaalde voorziene gebouwen, de brandweer en sproeidiensten.
  • Voor de bouw van het Feestpaleis (het gigantische centrale gebouw op het originele middenplein van de Citadel) werd korte tijd geopperd het volledige poortgebouw dat nu nog bestaat te slopen. Het beperkte namelijk te fel het zicht op het Feestpaleis voor de mensen die van de kant van de Charles De Kerckhovelaan het park en het paleis zouden naderen. Er werd toen beslist om in eerste faze het poortgebouw te behouden met aan 1 zijde nog 1 kazemat en aan de andere zijde nog 2 kazematten. Uiteindelijk werd beslist de poort te behouden met aan iedere zijde nog 1 kazemat. Mocht dan nog blijken dat het zicht op het Feestpaleis nog altijd te fel werd belemmerd, kon de totale sloop besproken worden.
  • Dit zou uiteindelijk eindigen in de situatie met aan elke zijde van het poortgebouw nog 1 kazemat en bijkomend een in de diepte zwaar ingekort poortgebouw. Dit werd namelijk qua diepte herleid tot ongeveer 1/3 van de originele diepte. Dit is gedaan door het wegnemen van de achtergevel, inkorten van de aanwezige kazematten en dan terugplaatsen van de eerder weggenomen achtergevel.

De Situatie van de Citadel ten tijden van de Wereldtentoonstelling in 1913.

  • Wereldtentoonstelling 1913. De toen nog bestaande gedeeltes van de middenring van de Citadel, werden allen mee opgenomen binnen de lopende tentoonstelling. Dit waren de hierin geïntegreerde structuren en hoe ze er in te zien waren:
    • De verkleinde toegangspoort kreeg een en zeer karakteristieke versiering met medewerking van de Gentse Groendienst. De toegangspoort zelf werd op dat moment afgesloten. Heel merkwaardig maar het moet dus tijdens de tentoonstelling niet mogelijk geweest zijn er doorheen te lopen. Bovenop het poortgebouw werden planten aangelegd en terassen voorzien met rustieke trappen uit boomstammen. Via trappen zou men dan uitkomen in een reusachtige "Belgische" tuin.
    • Het monument van het Moorke dat toen vooral opgericht was ter ere van het koloniale werk van de gebroeders Van De Velde en koning Leopold II, werd een uitkijkpunt op het park bij de kleine vijver, die werd omgevormd in een tropisch meer met specifieke tropische waterplanten waarvoor men ook zou maken dat de watertemperatuur constant 18°C zou zijn.
    • De gerocailleerde restanten van Bastion 5 werden eveneens versierd door de Gentse groendienst. Deze structuren moeten toen allicht vrij identiek met heden ten dage mee geïntegreerd geweest zijn. Dit betroffen dus de huidige structuren gebruikt door de Gentse Groendienst als opslagplaats, de 3 dubbele tunnel en de fameuze Aquariumgrot die ook opnieuw was opgenomen binnen de wereldtentoonstelling en waarvan men hoopte ze opnieuw wat leven in te blazen na een eerste niet succesrijke periode. Ook deze keer zou dit niet lukken en meteen het einde betekenen van zijn verdere bestaan.
    • De restanten van Bastion 4 en een gedeelte van de Courtine in de richting van Bastion 5. Deze oude kazematten maakten deel uit van de de promenade rondom het Feestpaleis. Binnenin werden bepaalde van de kazematten gebruikt door de Groendienst voor onderhoud tijdens de tentoonstelling, er was ook ruimte voor toiletten en een EHBO post van het Rode Kruis. Deze kazematten hebben zelfs dienst gedaan als fundering en mogelijkheid om een in het park aanwezige Scenic Railway extra hoogte te kunnen laten maken. Langs de buitenzijde werden deze specifieke kazematten allicht deels aan het zicht onttrokken door begroeide taluds.
    • Zeer beperkt nog wat restanten van Bastion 3 en nog een 9 tal van zijn bestaande kazematten van de courtine richting Bastion 2. Op die manier stonden er links en rechts van de toen naar het Feestpaleis lopende monumentale trap nog een gedeelte originele kazematten van de Citadel. Deze werden aan de buitenzijde opnieuw uitgewerkt als terassen.
    • Specifiek deze kazematten tussen Bastion 2 en 3 werden zelfs tijdens de tentoonstelling uitgewerkt als een promotie van de koolmijnindustrie. In deze kazematten werd een situatie geschetst zoals het was in een echte koolmijn.
  • Naast de gekende militaire structuren en de verschillende specifieke gebouwen en standen in het park opgericht voor de duur van de tentoonstelling, werden er in het park ook nog heel wat andere zaken specifiek uitgewerkt en voorzien, specifiek voor deze wereldtentoonstelling. Zo waren er de Franse tuin, het openluchttheater (dit is niet het huidige nog aanwezige amfitheater), het zuilenbekken, de grottenvijver, de alpentuin, talrijke Chinoiseriën en de tuin van het stad Gent juist naast de verwarmde serre van het Feestpaleis.
  • Een heel leuk weetje is ook dat de originele kiosk tijdens de wereldtentoonstelling is afgebroken en gedemonteerd om na de wereldtentoonstelling te worden heropgebouwd in het park. Jammer genoeg is hij dus na die sloop, nooit meer zoals hij origineel was, heropgebouwd geraakt. Er zijn dus allicht in die tussenperiode al originele gedeeltes vermist geraakt.
Algemeen zicht op alle gebieden die bij deze Wereldtentoonstelling te Gent in 1913 waren betrokken. Je merkt dat dit zeker niet enkel te situeren was in het Citadelpark dat enkel het linker gedeelte bevat op dit kaartje aangeduid. Het tentoonstellingsgebied liep tot de regio's aansluitend bij het huidige Station Gent Sint Pieters. (plannetje: www.Gent1913.eu)
Mooie luchtfoto van het ganse gebied dat ooit het voorwerp uitmaakte van van het tentoonstellingsterrein. Bovenaan rechts het nog volledig intacte Feestpaleis. Links van het park zie je de Leopold II laan. Vooraan de verschillende sporen en het toenmalige station Gent Sint Pieters.
Wel is de foto zeker al van wat jaren na de tentoonstelling in 1913 omdat er van deze laatste nog bitter weinig sporen zichtbaar zijn op deze foto. (Foto: Collectie Jos Billen)
Hierboven de originele aankondigende affiche voor de Wereldtentoonstelling 1913 te Gent. (Foto: Replica)
Dit plannetje toont in detail wat er in het park te zien was en zelfs dat zal nog onvolledig zijn. Om u misschien iets meer duidelijk te maken wat de in andere foto's opduikende gedeeltes zijn van dit Feestpaleis, op basis van dit kaartje wat nadere details.

2 fraaie zichten, beiden vanaf de zuidkant van het park met 2x een vooraan goed zichtbaar de Monumentale trap. De foto's zouden zijn genomen vanuit een Duitse Zeppelin tijdens WOI. Ze geven een mooi totaalbeeld van het nog intacte Feestpaleis (Beide foto's: Collectie Jos Billen)

In het stukje hieronder wordt gepoogd met de bestaande oude foto's een volledig rondgang rond dit gigantische gebouw te doen. Er bestaan echter foto's uit verschillende periodes van dit gebouw die dit proberen sorteren van dergelijke foto's zeker niet gemakkelijker maken. Ook zijn er amper foto's te vinden van de achterzijde van het feestpaleis nabij het Museum van Schone kunsten dat toen ook al bestond.

Dit is een oude postkaart van "de Monumentale Trap" gericht op de zuidkant van het park. Dat was ook de hoofdingang van het Feestpaleis. Het gebouw bovenaan de trap stond gekend als de "Kleine Feestzaal". Je merkt dus ook dat het niet evident is alles correct te benoemen gezien ook de kaartenuitgever in die tijd, dit al koppelde aan het verkeerde gebouwengedeelte, namelijk "Het Casino". (Postkaart: Nels)
Links nog een blik op hetzelfde gebouwengedeelte dan daarboven (Postkaart: Replica) - De foto rechts is een lastige om correct te plaatsen maar toont ons allicht een terugblik van kortbij die monumentale trap naar links. Op de achtergrond zien we het Azaleapaleis. Links is een verhoogde rondgang. Dit komt omdat daar op dat moment nog een gedeelte van Courtine 3-4 e bastion 4 bestonden.
Dit is zo een foto die bij de mensen meestal het idee opwerpt van waar is dit gebouw heden naartoe. Er is nog amper iets dat heden dit fraaie gebouw nog laat vermoeden achter wat er heden nog terug te vinden is van dit feestpaleis. Het gedeelte dat je hier rechts ziet, het ellipsvormige "Azaleapaleis" is trouwens ook effectief al gesloopt en bestaat dus niet meer. Het blijft in elk geval een zeer mooi gebouw toen dat heden is overgegaan in een kakafonie van bouwstijlen. Om u iets beter te kunnen oriënteren. Dit gedeelte zou heden te vinden geweest zijn tussen de huidige gerocailleerde restanten van Bastion 5 en waar ooit Bastion 4 stond (ter hoogte van het huidige speeltuintje in het park). Ook de restanten van Bastion 4 en een gedeelte van de Courtine in de richting van Bastion 3 zijn hier rechts op de foto nog zichtbaar. Op de voorzijde ziet u de nog altijd bestaande Franse tuin in het park. (Postkaart: Star)
Links nogmaals rechts achteraan het Azaleapaleis. Op de voorgrond de Franse tuin (Postkaart: Nels). Rechts is op zijn beurt een detail van het Azaleapaleis. Dit liep zware schade op in de meidagen 40 en zou uiteindelijk hierdoor later volledig gesloopt worden (Foto: Replica).
Links is vanaf het Azaleapaleis gefotografeerd, over de Franse tuin met links nog deels de verwarmde serre. Links zie je duidelijk de heuvel die je nu ook nog vlot vrij identiek herkend aan de bovenzijde van Bastion 5. Ook het Museum van Schone Kunsten is nog beperkt te zien links op de achtergrond (Foto: Replica). Rechts een vrij identiek zicht met opnieuw de Franse tuin met op de achtergrond nogmaals het Azaleapaleis (Foto: Boek 100 jaar Plantsoendienst).
De foto hierboven is genomen na WOI en toont de Verwarmde serre die later in de jaren '20 zou worden omgevormd in de huidige wielerpiste, het "Kuipke". De foto zal zelfs ooit genomen zijn vanaf de bovenkant van de gerocailleerde gedeeltes van Bastion 5 en kan dus in feite nog altijd vrij identiek genomen worden heden ten dage. (Postkaart: Nels).
2 zichten op de voorzijde van de toenmalige verwarmde serre. Beiden dateren van kort na WOI. Je ziet op beiden nog op de Duitsers gerecupereerde stukken artillerie staan die als monument werden geplaatst voor het gebouw. Men pronkte met achtergebleven artilleriestukken van de toenmalige vijand. Meestal werden deze monumentjes dan na de meidagen '40 vrolijk opnieuw meegenomen door dezelfde Duitsers die nood hadden aan staal voor de oorlogsindustrie en op die manier ook blij waren hun achtergelaten schandvlekken opnieuw te kunnen wegnemen. De linker foto kijkt ongeveer identiek met de foto vanaf Bastion 5. De 2e foto is een terugblik vanaf de buurt van de huidige Kiosk in het park (Foto's: Replica)

De foto's daaronder kijken dan omgekeerd in de richting van het gelijkaardige, eveneens al verdwenen Casino dat qua buitenzicht identiek was met het Azaleapaleis. (Foto's: Replica).

Voorlopig duiken er ook van vroeger geen foto's op van de andere zijde van het gebouw waar heden het SMAK en het Gentse ICC center staat. Ook het Casino werd gesloopt en vervangen door een nieuw Casino dat dan later het SMAK werd.

Hieronder nog een kleine impressie van de rest van deze wereldtentoonstelling die zich zeker niet alleen beperkte tot het Citadelpark. Het mag u meteen duidelijk zijn dat wat er nog van het fort te zien was, meteen beperkt was tot een minimum. Het werd binnen de tentoonstelling amper geaccentueerd.

In het Citadelpark werd langs de zuidkant van het park, een voor die tijd uitzonderlijk attractiepark aangelegd. Links zie je de "Waterchute", rechts de "Scenic Railway" die de restanten van de structuren van Bastion 4 en de Courtine in de richting van Bastion 3 gebruikte als fundering om hoogte te winnen. Via deze attractie kon men een groot gedeelte van het park uit de hoogte aanschouwen (Foto's: Replica)

2 zeer unieke foto's zijn deze hierboven die ons links nogmaals het Azaleapaleis tonen. Aan de rechter kant zie je nog de buitenzijde van de promenade. Dit zijn de kazematten van Bastion 4 en de Courtine in de richting van Bastion 3. De foto's zijn zeker van na de wereldtentoonstelling. De attracties die ooit bovenop deze kazematten waren opgetrokken zijn alvast hier opnieuw al verdwenen. Aan de rechter kant ziet u dezelfde kazematten nog aan de kant van wat ooit het binnenplein van de Citadel was. (Beide Foto's: Collectie Jos Billen)

Het is een korte impressie van wat hier voor de tentoonstelling ooit werd gebouwd in de nabijheid van het park: bovenaan links Het Hollands Paleis (Foto: Replica), bovenaan rechts: Het machinenpaleis (Foto: Replica). 2e Rij links: Het Franse Paviljoen (Postkaart: Star); 2e rij rechts: De Erekoer van de tentoonstelling. 3e rij links: Het Duits Paviljoen (Postkaart: Nels) - 3e rij rechts: Het paleis van Schone kunsten (Foto: Replica) - 4e Rij links: Paviljoen van het toenmalige Belgisch Congo (Foto: Replica) - 4e Rij rechts: Zijn Franse tegengangen, het Paviljoen van Oubangi (huidige centraal Afrika). In het Citadelpark zelf stonden naast het Feestpaleis en het attractiepark enkel nog gebouwen gelinkt aan de Franse kolonies zoals dit paviljoen. Al de rest van bovenstaande structuren stonden in de zone gebruikt voor de wereldtentoonstelling maar alvast niet in het park zelf. (Foto: Replica).

Indien u echt heel veel over deze Gentse Wereldtentoonstelling in 1913 wilt lezen, klik op deze link van de website "www.Gent1913.eu" en uw wensen zullen zeker vervuld worden.

  • Tijdens de Duitse oorlogsbezetting van WO I (1914 - 1918) zijn de nog aanwezige structuren van de oude Citadel zeker nogmaals gebruikt. Er zouden een tweetal functies ondertussen van gekend zijn.
    • Een gedeelte van de kazematten is ingericht geweest om herstellende soldaten van verwondingen en ziektes, die hier tot in staat waren, opnieuw defecte wapens te laten herstellen zodat ook deze opnieuw in gebruik gesteld konden worden aan het front.
    • Daarnaast zijn er in het park ook vanaf allicht 1917 kazematten gebruikt geweest waar opleiding werd gegeven en oefeningen werden gehouden over omgaan met oorlogsgassen. Dit stond bekend als "Gasschutzlagers". Allicht werden er dan ook in bepaalde afgesloten kazematten oefeningen gehouden waarbij de soldaten tijdig bv moesten maken hun gasmasker gebruiken en opzetten alvorens last te krijgen van tijdens de oefening binnengebrachte irriterende rook of gassen. Bij de oefening waren het nog storende en irriterende gassen, aan het front, dodelijke gassen.
  • Er bestaan hier wel enkele foto's van maar koppelen waar deze dan ooit werden genomen is zeker niet evident. Ook is het vergelijk nog amper te maken omdat er toch opnieuw al sinds 1918 nog heel wat is gesloopt van wat er toen nog bestond. Sommige foto's zouden koppelbaar zijn aan bepaalde nog gekende ruimtes, bij andere zit dit dus moeilijk.

Op een Duitse stafkaart uit WOI kon men de regio van het Citadelpark als hiernaast terugvinden. Men toonde van het ganse Citadelpark amper iets van details behalve het hoofdgebouw. Daarnaast werd de huidige Leopoldkazerne er op vermeld als de Kaiser Wilhelm Kaserne.

De eerste foto hieronder toont Duitse soldaten poserend tussen het nog altijd bestaande poortgebouw en het toenmalige Feestpaleis. We kijken dus achteraan bij dit Feestpaleis op het eveneens verdwenen Casino. Het poortgebouw heeft dus ook logischer wijze al volledig het uitzicht zoals het op de wereldtentoonstelling nog moet te zien geweest zijn.

De kans dat het nog door de Duitsers gebruikt zal zijn is dan ook kleiner, tenzij men de bovenste kazematten nog heeft gebruikt als wachtlokalen of iets dergelijke. De ruimtes waren dus al zeer klein geworden door het inkorten van de kazematten voor de wereldtentoonstelling in 1913 en anderzijds zullen de kelderveriepen ook nog enkel met een aparte ladder bereikbaar geweest zijn zoals dit nu ook nog het geval is. (Foto: Boek "Kriegsalbum von Gent")

Dit betreft in feite 2x dezelfde foto. Wel is de rechter foto heel wat scherper dan de afdruk hieronder te vinden. Men ziet er duidelijk een van de lange kazematten van een bastion met achteraan 1 raam en 1 deur. Dit zou zelfs de nog bestaande kazemat kunnen zijn heden nog gebruikt door de Gentse groendienst voor het stapelen van hun handgereedschap in Bastion 5.

(Foto rechts: Replica - Foto onder: Boek "Kriegsalbum von Gent")

Op deze foto is men dus ook met wapens bezig, zelfs allicht bepaalde munitie. Bovenstaande foto is alvast een niet meer bestaande kazemat uit een bastion. Er waren daar ook wel degelijk kazematten zonder deuren naar buiten en met enkel 2 ramen zoals u hier kan zien. (Foto: Boek "Kriegsalbum von Gent")

  • Voor 1930 onderging het park nog eens een metamorfose voor de eeuwfeesten. Ditmaal ging alles maar beperkt gepaard met verbouwingen. Het ging hem vooral over het herinrichten van de bestaande parkgedeeltes.
  • Dit Feestpaleis zelf, kreeg ook sinds dat moment een andere naam aangemeten en werd voortaan het Floraliënpaleis genoemd. Voor alle duidelijkheid, de Gentse Floraliën bestonden al langer dan 1930 maar kregen vanaf dan als centraal uitgangspunt het Citadelpark en de Floraliliënhal.
  • Deze hal had in 1930 een oppervlak van bijna 29 hectaren. De grote serre die hier deel van uitmaakte was 170 meter lang en 60 meter breed. Na de wereldtentoonstelling werd de verwarmde serre in de jaren twintig reeds omgebouwd naar een velodroom "het Kuipke".
  • Let wel op, wat je heden nog terugvindt, is niet meer dezelfde wielerpiste als origineel hier opgebouwd gezien deze in de jaren '60 eens volledig uitbrandde. Ook is de wielerpiste het Kuipke zeker niet de originele piste die ook al bestond tijdens de wereldtentoonstelling in 1913. De wielerpiste toen was een mobiele wielerpiste, iets dat in die periode zeer populair was op grote eventen.

Dit zijn 2 foto's van de originele toegang van het Feestpaleis. Dit is de kleine feestzaal. Grootste verschil is dus tegenover vroeger dat de monumentale trap ondertussen is verdwenen. (Foto links: Replica - Foto Rechts: Boek 100 jaar Gentse Groendienst).

  • Ook ontstond in diezelfde periode waar ooit de Franse tuin was, de Rozentuin, in de nabijheid van het Azaleapaleis dus, tussen Floraliënhall en de gerocailleerde restanten van Bastion 5.

Dit zijn 3 foto's waarop telkens het toenmalige Floralienpaleis en de bijhorende rozentuin te zien is. De foto linksboven kijkt in de richting van het Museum van Schone kunsten. De foto daarnaast naar het toen nog bestaande Azaleapaleis. De onderste foto is zeer fraai en merkwaardig te gelijk. We kijken op de rozentuin met op de achtergrond de gerocailleerde restanten van bastion 5. Heel merkwaardig is dat er boven op de heuvel van deze rotsstructuur (allicht in de nabijheid van de huidige aquariumgrot), nog ergens een heden totaal onbekend prieeltje te zien is. (Alle Foto's: Collectie Marc Bauwens).

  • In 1938 kreeg het park een zware nieuwe militaire faze te verwerken met de bouw van een Belgische provinciale commandobunker. Dit gedeelte wordt later in deze artikelreeks nog veel meer in detail besproken.
  • Na de meidagen '40 dient er wel wat schade in het park hersteld te worden, afkomstig van de passage van de 18-daagse veldtocht in het park. Dit was vooral vrij ernstig bij het Museum van Schone Kunsten, het Azaleapaleis en beperkter de dakstructuur van de Floraliënhal.
  • 30.08.1940. Herstellen van daken en glasramen van het Museum van Schone kunsten, veroorzaakt door inslaande projectielen in de buurt.
  • 1941. Aanvullende pleisterwerken in een 10 tal zalen van het museum, ook nog te wijten aan eerder opgelopen schade.
  • In de periode na mei 1940 tot september 1944 wordt een groot gedeelte van het park Duits spergebied en verboden terrein voor de plaatselijke bevolking.
  • De grottenstructuur (de 3 tunnels deel uitmakend van het gerocailleerde Bastion 5) werden ter beschikking gesteld als publieke schuilplaatsen voor het volk in het park. Er waren in het park nog schuilplaatsen waarvan u heel wat meer zal kunnen terugvinden in de reportage over de bunker in het park, alleen waren die enkel bruikbaar voor Duitse militairen. Het park was nog altijd een openbaar domein buiten de voor militaire doeleinden als spergebied verklaarde zones.
  • Ook de restanten van Bastion 4 en bijhorende courtine alsook allicht de nog bestaande Courtine tussen Bastion 2 en 3 worden door de Duitsers gebruikt als opslagplaats voor allerlei goederen zoals autobanden, steenkool, kleine houten meubelen, keukengerei, tafelgerei, boden, sauspannen, koffietassen, glazen,... allen gemerkt met de gekende Duitse Arend en een hakenkruis. Heel vaak zaten de goederen nog ingepakt in houten kisten met als bescherming tegen beschadigingen houtschavelingen.
  • Zeker het vermelden waard en allicht de meest positieve bijdrage aan het huidige uitzicht van het Citadelpark, daterend uit deze oorlogsperiode is, het oprichten van een openluchttheater in de zone tussen de kiosk en de Leopold II laan.
  • Het Citadelpark en de bijhorende structuren en gebouwen krijgen nog heel wat schade te verwerken bij het vertrek van de Duitsers uit het park bij de bevrijding in September 1944. Deze wensten bij het vlucht richting Duitsland zo weinig mogelijk sporen na te laten van hun verleden in het park. In de periode na de bevrijding zal heel wat schade nog dienen hersteld te worden. Dit betreft zelfs hier en daar nog nooit volledig of degelijk herstelde schade van de meidagen '40.
  • 24.05.1946. uitvoeren van aantal dringende herstellingen omwille van oorlogsschade:
    • herstellingen aan de trappen van het museum voor Schone Kunsten.
    • dringend uitvoeren van enkele noodherstellingen van een aantal plafonds in het museum.
    • Ook was het dak van het Feestpaleis diende nog altijd deels hersteld te worden van niet zo denderende reparaties uitgevoerd na de meidagen '40.
  • 30.05.1947. Herdekken van het dak van de grote Hall van het Feestpaleis Dit zal mee beschadigd geweest zijn bij het deels uitbranden van deze hall bij het vertrek van de Duitsers in September 1944..
  • 22.08.1947. Afbraak van een aantal toegangscomplexen deel uitmakend van schuilcomplexen in de nabijheid waar ooit het Chalet Suisse stond (zal volledig uitbranden bij de bevrijding en nooit heropgebouwd worden). Bijkomend wordt de heuvel in het park die zich daar bevindt ook opgehoogd en de achterzijde van het huidige Amfitheater aangevuld met een berm sintels die origineel beneden het talud lagen langs de Leopold II laan.
  • 29.8.1947. Sloop van de kleine feestzaal (zuidkant van het Feestpaleis nabij de monumentale trap). Dit was eveneens uitgebrand bij het Duitse vertrek uit het park. Ook het "Royal Casino" werd in dezelfde periode volledig afgebroken. Het originele "Royal Casino" was de tegenhanger van het Azaleapaleis aan de andere kant van het Floraliënpaleis.
  • 28.11.1947. Starten van de definitieve herstellingen in acht zalen van het Museum voor Schone Kunsten.
  • 19.12.1947. Aanpassen dakstoel en herbedekken van het dak van de grote Hall en het Azaleapaleis, onderdelen van het Feestpaleis in het Citadelpark.
  • 12.09.1948. Heropbouwen van de Kleine Feestzaal die een onderdeel was van het originele Feestpaleis. in de loop van 1948 wordt het gebouw voor de rest afgewerkt.
  • 1949. Eveneens heropbouwen Royal Casino, origineel een onderdeel van het Feestpaleis. De werken zouden duren tot in 1950. Dit zal later het SMAK worden.
  • Op 23.12.1949 start nog een nieuwe slopingsfaze in het park. Men begint op dat moment met het slopen van enerzijds het in de oorlog beschadigde Azaleapaleis, deel uitmakende van de Floraliënhall en de daar kortbij staande restanten van Bastion 4 en een deel van de Courine richting Bastion 3. De sloopwerken aan het Citadelgedeelte alleen omvatten volgende hoeveelheden:
    • Afvoeren van 3.550 m³ grond.
    • Verwijderen van 1.335 m³ baksteenvouten
    • Wegbreken 2.500 m³ metselwerk (muren).
    • De aannemer die de sloopwerken moest uitvoeren diende 50.000 gekuiste en ongeschonden bakstenen af te staan aan de stad.
    • Het overige niet bruikbare puin mocht afgevoerd worden naar een aangeduide plaats op het eiland Malem (huidige Bourgoyen, toen het stort van Gent)
    • Het werd de aannemer verboden om afbraakmaterialen op de werf te verkopen.
    • Als springstof voor de moeilijke zones, mocht enkel zwart poeder (buskruit) worden gebruikt.
    Deze Slopingen zouden duren tot in 1950 - 1951.
De gesloopte Citadelgedeeltes zijn ook op bovenstaande oude foto's van het Citadelpark te zien toen ze nog deel uitmaakten van de Wereldtentoonstelling in 1913. Ze deden onder andere dienst als basis voor de Scenic Railway die toen in het park was opgebouwd. (Postkaart links: Star - Postkaart rechts: Replica)

Op dit plan zie je zowel het gesloopte ellipsvormige Azaleapaleis als de kazematten die toen bijkomend werden gesloopt. (kaart: Collectie Jos Billen)

  • Van de toen gesloopte kazematten bestaan nog enkele foto's. Echt in detail geprospecteerd, zijn ze echter nooit meer geweest.
De bovenste foto is genomen kort voor de 1e toen nog aanwezige kazemat van de Courtine 3-4, waarvan er toen nog 5 bestonden. Het grote boogvormige gat hoort bij die eerste kazemat. Het gat in de wand daarna hoort bij de kleinere spievormige kamer. De foto linksonder is zelfs genomen vanuit de 5e van deze 5 toen nog aanwezige kazematten van de Courtine. De fotograaf stond dus zo goed als met zijn rug tegen het uiteinde van wat van de kazematten hier nog bestond. De foto rechtsonder is dan opnieuw hetzelfde vanaf volledig de overzijde. Dit is het uiteinde van het Bastion 4 zoals het uitkeek op het middenplein. Je merkt zelfs op de bovenzijde nog restanten van de rotsenstructuren die ooit de voet vormden van de rollercoaster. (Oude Foto's: Collectie Van Wesemael)

Dit is effectief een slopingsfoto van deze kazematten. In dit geval is wel degelijk alles gesloopt geweest. Ook de kazematten van de Courtine 3-4 zullen in dit geval uitgebroken geweest zijn tot en met de funderingen. Als u dit wilt plaatsen op het huidige Citadelpark. Bastion 4 moet gestaan hebben waar nu het speeltuintje in het park terug te vinden is. (Foto: Collectie Gents Stadsarchief)

Van deze slopingen kon ook nog onderstaande vrij uitgebreide fotocollectie teruggevonden worden.

Heel leuk bij deze slopingsfoto's is ook de laatste foto van de reeks. Deze toont nog een aantal van de laatste restanten van het Azaleapaleis dat ook bij deze laatste sloping mee tegen de vlakte ging. (Foto's: Collectie Marc Bauwens)

Toestand van de Citadel na de nieuwe slopingen anno 1949 - 1951.

  • In 1962 werd er in het park waar voorheen de Belgische tuin was nog een nieuwe hal 6 opgetrokken. Deze dient te worden gesitueerd tussen het huidige nog bestaande poortgebouw, tevens originele hoofdingang van het fort en de huidige wielerpiste, het Kuipke.
  • Bij de bouw van die hallen doken al van bij de aanvang van de werken nieuwe problemen op. Zo kwam deze hal vrij kortbij de randen van de originele Courtine 1-2 en stootte men ongewild dus op nog deels in de ondergrond aanwezige kazematten van het kelderverdiep. Deze bestonden dus nog voor de helft van hun hoogte, inclusief alle funderingen. Deze waren bijkomend opgevuld met grover puin en grond. Extra niet voorziene kosten dus.
  • Deze Hal 6 is trouwens ondertussen in 2010 al zo snel als ze kwam, ook verdwenen. In 2010 werd deze ook al opnieuw gesloopt. Vandaar dat men heden in het park daar nu nog een kale plek met een betonnen vloer ziet.

Boven: plan met de info voor de bouw van Hal 6 (Kaart: Collectie Jos Billen) - Links onderaan: Het witte gebouw links is de ondertussen ook al geruime tijd verdwenen hal 6. (Foto: Replica) - rechts onderaan: De sloop van Hal 6 (Foto: Replica).

  • In 1972 stootte men voor de bouw van Residentie Erasmus op de hoek van de Leopold II laan en de Hendrik Van Brederostraat op baksteen restanten die onmogelijk van oude gebouwen konden zijn maar nog zouden dienen toegekend te worden aan de Citadel van Gent. De restanten zouden ooit deel moeten hebben uitgemaakt van de Ravelijn 4-5 die ter plaatse wel vrij ver over de Leopold II laan ging.

Boven: Schets waar de locatie werd aangeduid waar deze restanten in 1972 nog moeten zijn teruggevonden (onderliggend plan: Gents Stadsarchief). Foto linksonder: De kuil zoals in 1972 gefotografeerd met duidelijk in het zicht restanten van de grotendeels verdwenen Citadel. Wees gerust, die zal hier en daar zeker nog verborgen resten hebben achtergelaten (Foto: Collectie Van Wesemael). Foto rechtsonder: Google Streetview waar deze restanten bij graafwerken voor de bouw van het appartementsgebouw Erasmus, werden teruggevonden. Deze zijn wel degelijk voor de bouw van het gebouw gesloopt.

  • Om het slopingsverhaal van de Citadel volledig te vertellen, dient er jammer genoeg nog een sloping toegevoegd te worden waarvan totaal geen documentatie te vinden is. Zo waren er na de slopingen van 1949 nog altijd de restanten van de Citadel tussen bastion 3 en bastion 2. Dit zijn de kazematten die tijdens de wereldtentoonstelling in 1913 werden gebruikt ter promotie van de koolmijnen. Hier bestaat letterlijk niets van foto's van, in elk geval niet dat ik er al iets kon van terugvinden.
  • Die laatste sloping moet dan ook zo goed als zeker gekoppeld worden aan de bouw van de ondergrondse parking van het ICC center in het park in de jaren '70. Allicht meer specifiek rond 1972. Hier blijft zeker alle verdere info, mocht u die kennen, over welkom.

Toestand van de Citadel na de hopelijk ondertussen laatste slopingen, allicht te dateren in de loop van de jaren '70 voor de bouw van de ondergrondse parking van het ICC Center.

  • Deze sloopwerken waren meteen voorlopig ook de laatste wapenfeiten rond de nog aanwezige restanten van het originele Citadel van Gent tot op de dag van vandaag. Wat u hierboven in het rood aangeduid ziet, is dan ook expliciet nog in het park aanwezig als restanten van de Citadel. Wat al gans de tijd in het oranje is aangeduid, zijn nog aanwezige restanten die alsnog hier en daar in het park kunnen gespot worden, vaak zonder dat men het specifiek gaat vermelden als restanten van de Citadel. Wees gerust, er steekt nog meer en voor bepaalde zaken zijn er ook van mijn kant vermoedens. Alleen kan je tot je er iets van hebt gezien, niets van aantonen of bewijzen. Ook hier dus, alle verdere info blijft zeker meer dan welkom.
  • Laat ons hopen dat alvast het weinige dat er nu nog van bestaat, niet meer verdwijnt en wordt bewaard voor het nageslacht.
  • Alleen wordt het nu afwachten wat het stad Gent gaat uitrichten met het park daar er plannen bestaan om het ganse park te herwaarderen en bijkomend volledig te renoveren. Jammer genoeg blijven deze plannen ondertussen al tientallen jaren circuleren en vooral dode letter. Tot op heden werd daar nog nooit effectief een ei over gelegd. Ook is in de studies die er over bestaan, bitter weinig detail te vinden over wat er aan militaire restanten in het park te vinden is, laat staan wat er eventueel binnen het park mee zou kunnen gebeuren. Het blijft dus tot op heden heel vaak bij eindeloze (en vooral allicht zeer dure) studies over het park.

Graag had ik bij deze onderstaande diensten willen danken voor het mogelijk maken van deze reportage:

  • De diensten Stadsarcheologie en Stadsarchief, beiden gevestigd in "De Zwarte Doos", Dulle Grietlaan 12, 9050 Gentbrugge voor het ter beschikking stellen van de originele kaarten, schetsen en afbeeldingen.
  • Geschiedenis Citadelpark - 100 jaar Plantsoendienst (1985)
  • Gentse Tijdingen - Citadelherinneringen - M. Van Wesemael (1975)
  • Citadelkazerne aan Heuverpoort - Gentse Tijdingen - R. Van Aerde - (1987)
  • De Citadel Van Gent - J. Verschueren - (oude artikels) verkregen via Mr Jos Billen over de verkoop van de terreinen van de Citadel.
  • www.gent-geprent.com voor de info over de Provinciale tentoonstelling in 1899.
  • www.Gent 1913.eu voor nog heel wat meer details over de Wereldtentoonstelling in Gent van 1913.
  • Mr. Ghislain Mineur voor zijn meer dan deskundige uitleg over het originele Citadel en zijn zeer vlotte samenwerking als het gaat over het beschikbaar stellen van documentatie.
  • Mr José Dejonckheere voor zijn eveneens gedreven speurwerk in deze materie.
  • Stadsarchief Gent - Verzameling G 4331 tot 4371- Lastenkohieren 1-1800
  • Slopingsdossier Citadel voor Wereldtentoonstelling 1913 - via Mr Jos Billen